Konu anlatımı

Coğrafya, yeryüzündeki doğal ve beşerî olayların nerede görüldüğünü, neden orada toplandığını ve birbirleriyle nasıl bağlantılı olduğunu inceleyen bilimdir. Bir yerin iklimi, yer şekilleri, suyu ve toprağı orada yaşayan insanların evini, işini ve sofrasını etkiler. İnsanlar da baraj kurarak, bataklık kurutarak, orman keserek ya da ağaç dikerek doğal ortamı değiştirir. Coğrafya bu karşılıklı etkileşimi mekân üzerinden açıklar.

Bu sayfada doğal ortamı oluşturan sistemleri, doğanın insan yaşamına etkisini, insanın doğal ortamı nasıl değiştirdiğini, coğrafyanın konusunu ve bölümlerini, coğrafya biliminin gelişimini göreceksin. TYT'de bu konudan gelen sorular çoğunlukla verilen durumlardan hangisinin doğanın insanı, hangisinin insanın doğayı etkilemesine örnek olduğunu ayırt etmeni ister.

Doğal ortam ve beşerî ortam

Doğal ortam; insan eli değmeden oluşmuş yer şekilleri, iklim, sular, toprak, bitki örtüsü ve hayvanlardan oluşur. Bu unsurlar dört büyük sistem içinde incelenir: taş küre (litosfer), su küre (hidrosfer), hava küre (atmosfer) ve canlılar küresi (biyosfer). Beşerî ortam ise insanın oluşturduğu köyler, kentler, yollar, tarlalar, fabrikalar, barajlar ve limanlardan oluşur. Coğrafya, doğal ve beşerî unsurların birlikte oluşturduğu bu bütünü inceler.

Sistemler arasındaki etkileşim

Doğal sistemler birbirinden bağımsız değildir. Güneş enerjisiyle ısınan atmosferde rüzgârlar ve yağışlar oluşur; yağışlar akarsuları besler, akarsular da dağları aşındırıp taşıdıkları malzemeyi ovalarda ve kıyılarda biriktirir. Toprak; kayaçların çözülmesinin, iklimin ve canlıların ortak ürünüdür. Bu yüzden bir sistemdeki değişiklik ötekilere yayılır: bir yamaçtaki orman kesilince erozyon hızlanır, akarsuyun taşıdığı malzeme artar ve baraj gölleri daha çabuk dolar.

Doğanın insan yaşamına etkisi

Doğal koşullar insanın nerede ve nasıl yaşadığını büyük ölçüde belirler. Yağışlı ve karlı yerlerde evlerin çatıları dik, kurak yerlerde düz damlı yapılır. Ormanı bol Karadeniz'de ahşap, ağacın az olduğu İç Anadolu'da kerpiç ve taş geleneksel yapı malzemesidir. Sıcak bölgelerde ince ve açık renkli, soğuk bölgelerde kalın giysiler tercih edilir. Kurak alanlarda yerleşmeler su kaynaklarının çevresinde toplanır. Çay, muz ve turunçgillerin yalnız belirli kıyılarda yetişmesi, kar yağışının dağ köylerinin yollarını kapatması da doğanın insan yaşamını etkilemesine örnektir.

İnsanın doğal ortamı değiştirmesi

İnsan, ihtiyaçlarını karşılamak için doğal ortamı değiştirir. Akarsulara baraj kurmak, bataklıkları kurutup tarla açmak, ormanları kesmek, denizi doldurup havalimanı ya da liman yapmak, dağları tünelle delmek, yamaçları teraslamak ve ağaçlandırma yapmak bunun örnekleridir. Bu müdahalelerin bir kısmı yararlıdır; ancak bilinçsiz yapılanlar erozyon, kirlilik, su kaynaklarının tükenmesi ve canlı türlerinin azalması gibi sorunlara yol açar. Bu yüzden doğal ortam, gelecek kuşakların ihtiyaçları da düşünülerek kullanılmalıdır.

Örnekleri doğru sınıflandırma

Bir durumun hangi yönde bir etkileşim olduğunu bulmak için kendine şunu sor: değişen ne? Doğal bir koşul (iklim, yer şekli, su) insanın yaşam biçimini belirliyorsa bu, doğanın insanı etkilemesidir. İnsan doğal bir unsuru (akarsu, orman, kıyı, bataklık, yamaç) değiştiriyorsa bu, insanın doğayı etkilemesidir. Kalın duvarlı ev, dik çatı ve karla kapanan yol birinci gruba; baraj, deniz dolgusu, bataklık kurutma ve orman kesimi ikinci gruba girer. Baraj gölünün köyleri su altında bırakması doğal bir koşuldan değil, insan müdahalesinden kaynaklandığı için ikinci grubun sonucudur.

Coğrafyanın konusu ve bölümleri

Coğrafya olayları dağılış, nedensellik ve karşılıklı ilişki ilkeleriyle inceler: bir olay nerede görülüyor, neden orada yoğunlaşıyor ve çevresindeki öteki unsurlarla nasıl bağlantılı? Coğrafya genel olarak iki ana bölüme ayrılır. Fiziki coğrafya doğal ortamı inceler; klimatoloji (iklim), jeomorfoloji (yer şekilleri), hidrografya (sular), biyocoğrafya (bitki ve hayvanların dağılışı) ve toprak coğrafyası bu bölümün alt dallarıdır. Beşerî ve ekonomik coğrafya ise nüfus, yerleşme, göç, tarım, sanayi, ulaşım, ticaret ve turizm gibi insan faaliyetlerinin mekâna yansımalarını inceler.

Coğrafya biliminin gelişimi

Coğrafya terimini ilk kullananın Eratosthenes olduğu kabul edilir; Eratosthenes Dünya'nın çevresini o dönem için şaşırtıcı bir yakınlıkla hesaplamıştır. Amasyalı Strabon Geographika adlı eserinde bilinen dünyayı anlatmış, Batlamyus haritacılığa katkı yapmıştır. Biruni Dünya'nın yarıçapını hesaplamış, Kâşgarlı Mahmud Divanü Lügati't-Türk'te bir dünya haritasına yer vermiştir. Piri Reis'in 1513 tarihli dünya haritası ve Kitab-ı Bahriye'si, Kâtip Çelebi'nin Cihannüma'sı ve Evliya Çelebi'nin Seyahatname'si önemli eserlerdir. Günümüzde coğrafya uydu görüntülerinden ve coğrafi bilgi sistemlerinden (CBS) yararlanır.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Şu durumları doğanın insanı etkilemesi ve insanın doğayı etkilemesi olarak ikiye ayır: I. Bol kar yağan bir dağ köyünde evlerin çatılarının dik yapılması, II. Bir vadide akarsuyun önüne baraj kurulması, III. Çölde yerleşmelerin vahaların çevresinde toplanması, IV. Kıyıda deniz doldurularak park ve yol yapılması.

Çözüm. I. durumda kar yükünün çatıdan kolay kayması için mimari doğal koşula uydurulmuştur; III. durumda yerleşme yerini su kaynağı belirlemiştir. Bu ikisi doğanın insan yaşamını etkilemesidir. II. durumda akarsuyun akışı, IV. durumda kıyı çizgisi insan eliyle değiştirilmiştir; bu ikisi insanın doğal ortamı değiştirmesidir. Ayırt ederken değişenin doğal unsur mu yoksa insanın yaşam biçimi mi olduğuna bakmak yeterlidir.

Örnek 2. Bir öğrenci şu konularda araştırma yapmak istiyor: bir ildeki köylerin dağılışı, aynı ildeki akarsuların yıl içindeki akım değişimi, ildeki sanayi kuruluşlarının yerleri ve ilin iklim özellikleri. Bu konular coğrafyanın hangi bölümlerine girer?

Çözüm. Akarsuların akım değişimi suları inceleyen hidrografyanın, iklim özellikleri de klimatolojinin konusudur; ikisi de fiziki coğrafyaya girer. Köylerin dağılışı yerleşme coğrafyasının, sanayi kuruluşlarının yerleri ekonomik faaliyetlerin konusudur; bu ikisi beşerî ve ekonomik coğrafyaya girer. Kısacası doğal ortamla ilgili konular fiziki, insan faaliyetleriyle ilgili konular beşerî ve ekonomik coğrafyanın kapsamındadır.

Örnek 3. Bir kıyı ovasındaki bataklıklar kurutulup tarım alanı açılmış, sonra tarlalarda uzun yıllar aşırı kimyasal gübre kullanılmıştır. Bu iki müdahalenin olası sonuçlarını açıkla.

Çözüm. Bataklıkların kurutulması yeni tarım alanı kazandırır ve sivrisineklerin taşıdığı sıtma gibi hastalıkları azaltır; nitekim geçmişte bu amaçla birçok bataklık kurutulmuştur. Buna karşılık sulak alanda yaşayan kuşların ve öteki canlıların yaşam alanı yok olur. Aşırı gübre ise yağmur sularıyla akarsulara, göllere ve yer altı sularına karışarak suları kirletir, toprağın yapısını bozar. Bu örnek, bir müdahalenin canlılar küresini, su küreyi ve taş küreyi birlikte etkilediğini gösterir.

Sık yapılan hatalar

Konut mimarisi, giyim ve yerleşme yeri seçimindeki uyumları insanın doğayı değiştirmesi sanmak; bunlar doğal koşulların insan yaşamını etkilemesidir.
Baraj gölünün köyleri basması gibi insan müdahalesinin sonuçlarını doğanın insanı etkilemesine örnek saymak.
Ağaçlandırmayı doğanın insanı etkilemesi sanmak; ağaç dikmek de insanın doğal ortamı değiştirmesidir.
Yerleşme, nüfus ve tarımın dağılışını fiziki coğrafyanın konusu sanmak; bunlar beşerî ve ekonomik coğrafyanın konusudur.
Doğal sistemlerin birbirinden bağımsız olduğunu düşünmek; birindeki değişiklik ötekileri de etkiler.

Akılda kalsın

Doğal ortamın dört sistemi: taş küre, su küre, hava küre ve canlılar küresi.
Doğa insanı etkiler: çatı biçimi, yapı malzemesi, giyim, yerleşme yeri, yetişen ürün.
İnsan doğayı değiştirir: baraj, bataklık kurutma, deniz dolgusu, orman kesimi, tünel, ağaçlandırma.
Fiziki coğrafya doğal ortamı, beşerî ve ekonomik coğrafya insan faaliyetlerinin mekâna yansımasını inceler.
Eratosthenes, Strabon, Biruni, Kâşgarlı Mahmud, Piri Reis, Kâtip Çelebi ve Evliya Çelebi coğrafya tarihinin önemli adlarıdır.

Doğa ve İnsan konu anlatımı