Konu anlatımı
Coğrafya bilgisi insanların çevrelerini tanıma ihtiyacıyla başlamış; yolculuklar, ticaret ve keşiflerle gelişmiştir. Bu alt başlıkta coğrafyanın gelişiminde öne çıkan bilginleri, eserlerini ve günümüzde kullanılan araçları göreceksin.
İlk Çağ
Coğrafya sözcüğü, Yunanca yer ve betimlemek anlamındaki sözcüklerden türemiştir. Terimi ilk kullananın Eratosthenes olduğu kabul edilir. Eratosthenes, aynı gün öğle vakti iki kentte güneş ışınlarının yere düşme açılarının farklı olmasından yararlanarak Dünya'nın çevresini o dönem için şaşırtıcı bir yakınlıkla hesaplamıştır. Amasya'da doğan Strabon, Geographika adlı eserinde dönemin bilinen dünyasını ülke ülke anlatmıştır. Batlamyus (Ptolemaios) ise yerlerin konumlarını belirleyerek haritacılığın gelişmesine katkı yapmıştır.
İslam ve Türk bilginleri
Orta Çağ'da İslam dünyasında coğrafya hızla gelişmiştir. Biruni Dünya'nın yarıçapını hesaplamış, İdrisi dönemin ayrıntılı bir dünya haritasını hazırlamıştır. Kâşgarlı Mahmud, Divanü Lügati't-Türk adlı eserinde Türk boylarının yaşadığı alanları gösteren daire biçimli bir dünya haritasına yer vermiştir.
Osmanlı döneminde coğrafya
Piri Reis, 1513 tarihli dünya haritasında Atlas Okyanusu'nun iki yakasındaki kıyıları göstermiş; Kitab-ı Bahriye adlı eserinde Akdeniz'in kıyılarını, limanlarını ve adalarını ayrıntılı biçimde anlatmıştır. Kâtip Çelebi Cihannüma adlı eseriyle dünya coğrafyasını tanıtmış, Evliya Çelebi ise Seyahatname'sinde gezdiği yerlerin insanlarını, yerleşmelerini ve doğasını aktarmıştır.
Günümüzde coğrafya
Günümüzde coğrafi bilgi uydu görüntüleri, hava fotoğrafları ve küresel konum belirleme sistemi (GPS) ile toplanır. Coğrafi bilgi sistemleri (CBS), farklı verileri katmanlar hâlinde aynı harita üzerinde birleştirir. Böylece afet riskinin belirlenmesi, kent planlaması, tarım ve ulaşım gibi konularda karar vermek kolaylaşır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Aynı meridyen üzerinde bulunan ve aralarında 800 km uzaklık olan iki kentte, aynı gün öğle vakti güneş ışınlarının yere düşme açıları arasında 7,2°'lik fark ölçülüyor. Eratosthenes'in yöntemiyle Dünya'nın çevresini hesapla.
Çözüm. Açı farkı, Dünya'nın yüzeyi kavisli olduğu için ortaya çıkar ve iki kent arasındaki enlem farkına eşittir. Bir tam çember 360° olduğundan 360 ÷ 7,2 = 50 bulunur; yani iki kent arasındaki yay, çevrenin ellide biridir. Dünya'nın çevresi 50 × 800 = 40 000 km olarak hesaplanır. Yöntem, yüzey düz olsaydı ışınların her yere aynı açıyla düşeceğini, açı farkının Dünya'nın küre biçiminin bir sonucu olduğunu da gösterir.
Örnek 2. Şu eserleri yazarlarıyla eşleştir: Geographika, Cihannüma, Kitab-ı Bahriye, Seyahatname.
Çözüm. Geographika, bilinen dünyayı anlatan Amasyalı Strabon'un eseridir. Cihannüma, dünya coğrafyasını tanıtan Kâtip Çelebi'ye aittir. Kitab-ı Bahriye, Akdeniz kıyılarını ve limanlarını anlatan denizci Piri Reis'in eseridir. Seyahatname ise gezdiği yerleri insanları ve yerleşmeleriyle aktaran Evliya Çelebi'nin eseridir.
Sık yapılan hatalar
- Strabon ile Eratosthenes'i karıştırmak: terimi ilk kullanan ve Dünya'nın çevresini hesaplayan Eratosthenes, Geographika'yı yazan Strabon'dur.
- Kitab-ı Bahriye'yi Kâtip Çelebi'nin eseri sanmak; Kitab-ı Bahriye Piri Reis'in, Cihannüma Kâtip Çelebi'nin eseridir.
- Eratosthenes: coğrafya terimi ve Dünya'nın çevresi; Strabon: Geographika.
- Biruni: Dünya'nın yarıçapı; Kâşgarlı Mahmud: Divanü Lügati't-Türk'teki dünya haritası.
- Piri Reis: 1513 dünya haritası ve Kitab-ı Bahriye; Kâtip Çelebi: Cihannüma; Evliya Çelebi: Seyahatname.