Konu anlatımı
Coğrafya çok geniş bir alanı inceler; bu yüzden bölümlere ve alt dallara ayrılır. Bu alt başlıkta coğrafyanın neyi incelediğini, hangi ilkelerle çalıştığını, bölümlerini ve iş birliği yaptığı bilimleri göreceksin.
Coğrafya neyi inceler?
Coğrafya; doğal ve beşerî olayların yeryüzündeki dağılışını, bu dağılışın nedenlerini ve olaylar arasındaki karşılıklı ilişkileri inceler. Bir coğrafyacı bir olayı ele alırken önce nerede görüldüğünü (dağılış), sonra neden orada yoğunlaştığını (nedensellik), en sonunda da çevresindeki öteki unsurlarla nasıl bağlantılı olduğunu (karşılıklı ilişki) sorar. Örneğin çay tarımının Doğu Karadeniz'de toplanmasını bölgenin bol ve her mevsime dağılmış yağışıyla, bu tarımın da bölgedeki çay fabrikalarıyla ilişkilendirir.
Fiziki coğrafya
Fiziki coğrafya doğal ortamı inceler. Başlıca alt dalları şunlardır: iklimi ve iklim elemanlarını inceleyen klimatoloji, yer şekillerini ve bunları oluşturan kuvvetleri inceleyen jeomorfoloji, akarsu, göl ve denizleri inceleyen hidrografya, bitki ve hayvanların dağılışını inceleyen biyocoğrafya ve toprakların oluşumunu ve dağılışını inceleyen toprak coğrafyası.
Beşerî ve ekonomik coğrafya
Beşerî ve ekonomik coğrafya insan faaliyetlerini ve bunların mekâna yansımalarını inceler. Nüfusun dağılışı ve yapısı, göçler, kır ve kent yerleşmeleri, tarım, hayvancılık, madencilik, sanayi, ulaşım, ticaret ve turizm bu bölümün konularıdır. Bir ülkeyi ya da bölgeyi doğal ve beşerî özellikleriyle bir bütün olarak ele alan çalışmalar ise bölgesel coğrafya adıyla anılır.
Coğrafyanın yararlandığı bilimler
Coğrafya pek çok bilimle iş birliği yapar. Jeoloji kayaçlar ve yerin yapısı, meteoroloji hava olayları, astronomi Dünya'nın hareketleri, kartografya harita yapımı, tarih ve sosyoloji toplumların gelişimi, ekonomi ve istatistik de üretim ve nüfus verileri konusunda coğrafyaya bilgi sağlar. Coğrafya bu bilgileri mekân üzerinde birleştirerek yorumlar.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Şu çalışmaları coğrafyanın bölümlerine göre sınıflandır: bir gölün su seviyesindeki yıllık değişim, bir kentte gecekondu alanlarının yayılışı, bir dağdaki buzul şekilleri, organize sanayi bölgelerinin dağılışı.
Çözüm. Gölün su seviyesindeki değişim suları inceleyen hidrografyanın, dağdaki buzul şekilleri de yer şekillerini inceleyen jeomorfolojinin konusudur; ikisi fiziki coğrafyaya girer. Gecekondu alanlarının yayılışı yerleşme ve kentleşmeyle, organize sanayi bölgelerinin dağılışı ekonomik faaliyetlerle ilgilidir; ikisi beşerî ve ekonomik coğrafyanın kapsamındadır.
Örnek 2. Bir araştırmacı, bir ovadaki köylerin akarsu boyunca sıralandığını gözlüyor ve bunun nedenini su ihtiyacıyla açıklıyor. Araştırmacı coğrafyanın hangi ilkelerini kullanmıştır?
Çözüm. Köylerin akarsu boyunca sıralandığını belirlemek dağılış ilkesidir, çünkü olayın nerede görüldüğü saptanmıştır. Bu dağılışı su ihtiyacıyla açıklamak nedensellik ilkesidir. Köyler ile akarsu arasında kurulan bağlantı da karşılıklı ilişki ilkesine örnektir. Coğrafi bir araştırmada bu üç ilke çoğunlukla birlikte kullanılır.
Sık yapılan hatalar
- Coğrafyanın yalnız doğal ortamı incelediğini sanmak; nüfus, yerleşme ve ekonomik faaliyetler de coğrafyanın konusudur.
- Jeomorfolojiyi iklim bilimi, klimatolojiyi yer şekilleri bilimi sanmak.
- Coğrafyayı yer adlarının ezberi sanmak; coğrafya dağılışı nedenleriyle açıklar.
- Coğrafyanın ilkeleri: dağılış, nedensellik ve karşılıklı ilişki.
- Fiziki coğrafya: klimatoloji, jeomorfoloji, hidrografya, biyocoğrafya, toprak coğrafyası.
- Beşerî ve ekonomik coğrafya: nüfus, yerleşme, göç, tarım, sanayi, ulaşım, ticaret, turizm.