Konu anlatımı
Deprem, sel ya da çığ gibi doğal olaylar insanların yaşadığı yerlerde can ve mal kaybına yol açtığında, toplumun normal yaşamını durdurduğunda ya da kesintiye uğrattığında afete dönüşür. Issız bir alanda olan bir deprem doğal bir olaydır; aynı deprem bir kentte binaları yıkarsa afet olur. Bu yüzden afetlerin zararı yalnız doğal olayın büyüklüğüne değil, insanların bu olaya ne kadar hazırlıklı olduğuna da bağlıdır.
Bu sayfada doğal afet kavramını ve afet yönetimini, deprem, heyelan, sel ve taşkın, çığ, orman yangını ve kuraklığın hangi koşullarda oluştuğunu, yıl içinde ne zaman yoğunlaştığını ve zararlarını azaltmak için hangi önlemlerin alınacağını göreceksin. TYT'de en çok verilen koşullardan afet türünü bulma, afet ile önlemi eşleştirme ve afetlerin aylara göre dağılışını yorumlama soruları gelir.
Doğal afet nedir?
Afet; toplumun tamamı ya da bir kesimi için fiziksel, ekonomik ve sosyal kayıplar doğuran, normal yaşamı ve insan faaliyetlerini durduran ya da kesintiye uğratan olaylardır. Kaynağı doğa olanlara doğal afet denir. Deprem, volkanizma ve tsunami yerin iç kuvvetleriyle; sel, taşkın, kuraklık, fırtına ve dolu atmosfer olaylarıyla; heyelan ve çığ yer çekimi ile iklim koşullarının birlikte etkisiyle ilgilidir. Türkiye'de afet ve acil durum çalışmalarını Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD) yürütür.
Deprem
Deprem, yer kabuğunda biriken enerjinin fay hatları boyunca aniden boşalmasıyla oluşan sarsıntılardır. Türkiye Alp-Himalaya deprem kuşağında yer alır; Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu ve Batı Anadolu fay sistemleri boyunca büyük depremler yaşanmıştır. Depremler mevsim tanımaz, yılın herhangi bir gününde olabilir. Zararı azaltmanın yolu, zemin etüdü yapılarak depreme dayanıklı ve denetlenmiş binalar inşa etmek, eşyaları duvara sabitlemek, acil durum çantası hazırlamak, toplanma alanlarını bilmek ve tatbikatlara katılmaktır.
Heyelan
Heyelan, eğimli yamaçlardaki toprak ve kaya kütlelerinin yer çekimiyle aşağıya kaymasıdır. Eğimin fazla olması, killi tabakaların suya doyarak kayganlaşması, yoğun yağış ve kar erimesi, bitki örtüsünün yok edilmesi ve yol yapımı için yamaç eteğinin kazılması heyelanı kolaylaştırır; depremler de heyelanı tetikleyebilir. Türkiye'de heyelanlar en çok Karadeniz'de ve kar erimesinin yağışlarla birleştiği ilkbahar aylarında görülür. Ağaçlandırma, drenaj kanalları, istinat duvarları ve riskli yamaçlarda yapılaşmanın engellenmesi başlıca önlemlerdir.
Sel ve taşkın
Kısa sürede düşen şiddetli yağışlar ya da hızlı kar erimesiyle akarsuyun akımının birden artmasına sel, akarsuyun yatağından taşarak çevresini su altında bırakmasına taşkın denir. Şiddetli sağanaklar, eğimli ve bitki örtüsü tahrip edilmiş havzalar, geçirimsiz zeminler, dere yataklarının daraltılması ve yataklara yapılaşma riski artırır. Dere yataklarının boş bırakılması, yatak ıslahı, taşkın setleri, ağaçlandırma, teraslama ve erken uyarı sistemleri zararı azaltır.
Çığ
Çığ, eğimli yamaçlarda biriken kar kütlesinin aniden kopup kayarak aşağıya inmesidir. Çığlar çoğunlukla eğimi yaklaşık 30 ile 45 derece arasındaki, ağaçsız yamaçlarda oluşur. Kalın kar örtüsü, eski ve sertleşmiş karın üzerine kısa sürede kalın taze kar birikmesi, ani sıcaklık artışı ve kar üzerine yağmur yağması riski artırır. Türkiye'de çığlar Doğu Anadolu'nun ve Doğu Karadeniz'in yüksek ve eğimli kesimlerinde, kış ve ilkbahar başında görülür. Yamaçların ağaçlandırılması, kar tutucu bariyerler ve riskli yamaçların eteğine yerleşilmemesi başlıca önlemlerdir.
Orman yangınları ve kuraklık
Orman yangınları sıcak ve kurak yaz aylarında, nemin düşük ve rüzgârın kuvvetli olduğu günlerde kolayca yayılır. Reçineli ağaçlar, kuru otlar ve çalılar yangını hızlandırır; Türkiye'de yangınlar en çok Akdeniz ve Ege kıyılarında görülür ve büyük bölümü ihmal, anız yakma ya da kasıt gibi insan kaynaklı nedenlerle çıkar. Kuraklık ise yağışların uzun süre normalin altında kalmasıdır; tarımsal üretimi düşürür, su kaynaklarını azaltır. Tasarruflu sulama, kuraklığa dayanıklı tohumlar ve suyun denetimli kullanılması kuraklığın etkisini azaltır.
Mevsimsel dağılış ve afet yönetimi
Afetlerin çoğu iklime bağlı olduğu için belirli mevsimlerde yoğunlaşır: çığ kışın ve ilkbahar başında, heyelan ve taşkınlar kar erimesiyle ilkbaharda, orman yangınları yazın görülür; kuraklık yaz aylarında belirginleşir ama yıllarca sürebilir. Deprem ise mevsimden bağımsızdır. Afet yönetimi; afet olmadan önce zarar azaltma ve hazırlık, afet sırasında müdahale, afetten sonra da iyileştirme ve yeniden yapılanma aşamalarından oluşur. En etkili çalışmalar, afet olmadan önce yapılanlardır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Dağlık bir ilçedeki üç köy için şu bilgiler veriliyor. K: ağaçsız ve dik bir yamacın eteğinde, kışın yamaçta kalın kar birikiyor. L: evlerin bir kısmı dar bir dere yatağının içine yapılmış, yazın kısa süreli sağanaklar görülüyor. M: killi ve eğimli bir yamaçta, ilkbaharda kar erimesi ve yağışlarla toprak suya doyuyor, son yıllarda yamaç eteği yol için kazılmış. Her köy için en büyük afet riskini ve bir önlemi yaz.
Çözüm. K'de dik ve ağaçsız yamaçta biriken kalın kar çığ riski oluşturur; yamacın ağaçlandırılması ve kar tutucu bariyerler kurulması uygun önlemdir. L'de dere yatağına yapılmış evler sel ve taşkın riski altındadır; yataktaki yapıların taşınması ve yatağa yeni yapı izni verilmemesi gerekir. M'de killi, eğimli ve suya doygun yamaç ile kazılan yamaç eteği heyelan riski oluşturur; drenaj kanalları, istinat duvarları ve ağaçlandırma riski azaltır.
Örnek 2. Bir ilde son yirmi yılda kaydedilen iki afet türünün aylara göre dağılımı veriliyor. Birinci afet türünde olaylar haziran ile eylül arasında yoğunlaşmakta, temmuz ve ağustosta en yüksek düzeye çıkmakta, kışın ise neredeyse hiç görülmemektedir. İkinci afet türünde ise olaylar on iki aya dağınık ve belirgin bir yoğunlaşma olmadan görülmektedir. Bu afetler hangileri olabilir?
Çözüm. Birinci afet türünün sıcak ve kurak yaz aylarında yoğunlaşması ve kışın neredeyse hiç görülmemesi orman yangınlarına uyar; sıcaklığın yüksek, nemin düşük ve bitki örtüsünün kuru olduğu bu dönemde yangınlar kolayca çıkar ve yayılır. İkinci afet türünün yılın her ayına dağınık olması ve mevsimle ilişki göstermemesi depreme uyar; depremler yerin iç kuvvetleriyle oluştuğu için mevsim tanımaz. Çığ, heyelan ve taşkın gibi iklime bağlı afetler ise belirli mevsimlerde yoğunlaşırdı.
Örnek 3. Uzun yıllar yağış ortalaması 400 mm olan bir tarım bölgesinde üç yıl üst üste 250, 230 ve 270 mm yağış ölçülmüştür. Bu yıllarda yağış ortalamanın yüzde kaçı kadar olmuştur? Bölgede hangi afet yaşanmaktadır ve tarım için hangi önlemler uygundur?
Çözüm. Yağış ortalamanın sırasıyla 250 ÷ 400 × 100 = %62,5'i, 230 ÷ 400 × 100 = %57,5'i ve 270 ÷ 400 × 100 = %67,5'i kadar olmuştur. Yağışın üç yıl boyunca normalin belirgin biçimde altında kalması kuraklığı gösterir. Tarım için damla ve yağmurlama gibi tasarruflu sulama yöntemleri, kuraklığa dayanıklı tohumlar, yağmur suyunun göletlerde biriktirilmesi ve yer altı suyunun denetimli kullanılması uygundur. Salma sulamayı yaygınlaştırmak ise sorunu ağırlaştırır.
Sık yapılan hatalar
- Her doğal olayı afet saymak; insanlar ve yaşamları etkilenmezse olay afete dönüşmez.
- Depremlerin belirli mevsimlerde yoğunlaştığını sanmak; deprem mevsim tanımaz.
- Çığa karşı deprem önlemi, sele karşı kar bariyeri gibi afet ile önlemi yanlış eşleştirmek.
- Orman yangınlarının çoğunun yıldırımla çıktığını düşünmek; Türkiye'de yangınların büyük bölümü insan kaynaklıdır.
- Teraslamanın sel riskini artırdığını sanmak; teraslama yüzeysel akışı yavaşlatarak riski azaltır.
- Doğal olay, insan yaşamını etkileyip kayıplara yol açarsa afet olur.
- Deprem: dayanıklı yapı ve hazırlık; heyelan: ağaçlandırma, drenaj, istinat duvarı; sel: dere yataklarını boş bırakma; çığ: ağaçlandırma ve kar bariyeri.
- Orman yangını: yaz, Akdeniz ve Ege kıyıları, çoğunlukla insan kaynaklı; kuraklık: tasarruflu sulama ve dayanıklı tohum.
- Çığ kış, heyelan ve taşkın ilkbahar, orman yangını yaz; deprem mevsimden bağımsız.
- Afet yönetimi: zarar azaltma ve hazırlık, müdahale, iyileştirme; en etkili çalışmalar afetten öncekilerdir.