Konu anlatımı
Kuraklık, öteki afetler gibi birden ortaya çıkmaz; yavaş gelişir, aylarca hatta yıllarca sürebilir ve çok geniş alanları etkiler. Bu alt başlıkta kuraklığın türlerini, etkilerini ve zararlarını azaltmanın yollarını göreceksin.
Kuraklık nedir?
Kuraklık, yağışların uzun süre o yerin normal değerlerinin belirgin biçimde altında kalmasıyla ortaya çıkan su eksikliğidir. Kuraklık ile kurak iklim aynı şey değildir: çöl gibi kurak iklimli bir yerde az yağış olağandır; kuraklık ise bir yerin kendi ortalamasına göre yağışın azalmasıdır. Yağışın normalin altına inmesi meteorolojik kuraklık, toprakta bitkilere yetecek nemin kalmaması tarımsal kuraklık, akarsu, göl, baraj ve yer altı sularının azalması hidrolojik kuraklık olarak adlandırılır.
Etkiler
Kuraklık tarımsal üretimi düşürür, özellikle sulama yapılmayan tahıl alanlarında büyük ürün kayıplarına yol açar. Meralar kurur, hayvancılık zorlaşır. Akarsuların akımı, göllerin ve barajların su seviyesi azalır; kentlerde içme suyu sıkıntısı yaşanabilir, hidroelektrik üretimi düşer. Kuruyan bitki örtüsü orman yangını riskini, korumasız kalan toprak rüzgâr erozyonunu artırır. Uzun süren kuraklıklar insanların başka yerlere göç etmesine de yol açabilir.
Önlemler
Kuraklığı önlemek mümkün değildir, ama etkisi azaltılabilir. Tarımda damla ve yağmurlama sulama gibi tasarruflu yöntemler, kuraklığa dayanıklı tohum çeşitleri ve az su isteyen ürünler kullanılmalıdır. Yağmur suları göletlerde ve depolarda biriktirilmeli, yer altı suları kontrollü kullanılmalı, kentlerde şebeke kayıpları azaltılmalı ve arıtılmış atık su yeniden kullanılmalıdır. Kuraklık izleme ve erken uyarı sistemleri, çiftçilerin ve yönetimlerin önceden hazırlanmasını sağlar. Salma sulamanın yaygınlaştırılması ise kuraklık dönemlerinde sorunu ağırlaştırır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Uzun yıllar yağış ortalaması 500 mm olan bir bölgede dört yılın yağışları sırasıyla 520, 310, 290 ve 480 mm'dir. Hangi yıllarda kuraklık yaşanmıştır? Bu yıllarda yağış ortalamanın yüzde kaçıdır?
Çözüm. Birinci yılın yağışı 520 mm ile ortalamanın biraz üzerindedir; dördüncü yılın yağışı 480 mm ile ortalamaya yakındır. İkinci ve üçüncü yıllarda ise yağış ortalamanın belirgin biçimde altına inmiştir: 310 ÷ 500 × 100 = %62 ve 290 ÷ 500 × 100 = %58. Kuraklık bu iki yılda yaşanmıştır. Art arda iki yıl süren bu açık, toprak neminin ve su kaynaklarının da azalmasına yol açar.
Örnek 2. Kuraklıktan etkilenen bir tarım bölgesi için şu öneriler sunuluyor: I. Damla sulamanın yaygınlaştırılması, II. Kuraklığa dayanıklı tohumların kullanılması, III. Tarlaların salma sulamayla sulanması, IV. Yer altı sularının denetimsiz kullanılması. Hangileri kuraklığın etkisini azaltır?
Çözüm. Damla sulama (I) suyu doğrudan bitkinin köküne ve ihtiyacı kadar verir; kuraklığa dayanıklı tohumlar (II) az suyla ürün verir. Bu iki öneri kuraklığın etkisini azaltır. Salma sulama (III) suyun büyük bölümünün buharlaşarak ve toprağın derinlerine sızarak boşa gitmesine yol açar; yer altı sularının denetimsiz kullanılması (IV) da kaynakları hızla tüketir. Bu iki öneri sorunu ağırlaştırır.
Sık yapılan hatalar
- Kuraklığı kurak iklimle aynı sanmak; kuraklık bir yerin kendi ortalamasına göre yağışın azalmasıdır.
- Kuraklığın yalnız tarımı etkilediğini düşünmek; içme suyu, enerji, orman yangını ve göç de etkilenir.
- Salma sulamayı kuraklığa karşı bir önlem saymak.
- Kuraklık: yağışın uzun süre normalin belirgin biçimde altında kalması.
- Türleri: meteorolojik, tarımsal, hidrolojik.
- Önlemler: tasarruflu sulama, dayanıklı tohum, su biriktirme, yer altı suyunun denetimli kullanımı, erken uyarı.