Konu anlatımı
İklimle ilgili afetler yılın belirli dönemlerinde yoğunlaşır. Bu alt başlıkta afetlerin mevsimlere göre dağılışını ve aylara göre verilen olay sayılarından afet türünü bulmayı göreceksin.
İklime bağlı afetlerin dönemleri
Çığlar kar örtüsünün kalın olduğu kış aylarında ve havanın ısınmaya başladığı ilkbahar başında, en çok aralık ile mart arasında görülür; yaz aylarında yerleşmelerin çevresinde görülmez. Heyelanlar ve taşkınlar, kar erimesinin yağışlarla birleştiği ve toprağın suya en çok doyduğu ilkbahar aylarında yoğunlaşır; kısa süreli şiddetli sağanakların görüldüğü dönemlerde de seller yaşanabilir. Orman yangınları sıcak ve kurak yaz aylarında, özellikle temmuz ve ağustosta en yüksek düzeye çıkar. Kuraklığın etkileri en çok yaz aylarında hissedilir, ama kuraklık bir yıldan uzun da sürebilir.
Deprem ve öteki afetler
Deprem, volkanizma ve tsunami yerin iç kuvvetleriyle ilgili olduğu için mevsimlere bağlı değildir. Bu yüzden bir ilde yıllar boyunca kaydedilen deprem sayıları aylara göre incelendiğinde belirgin bir yoğunlaşma görülmez. Bir afet verisinde olaylar belirli aylarda toplanıyorsa o afetin iklimle ilgili olduğu düşünülmelidir.
Veriden afet türünü bulma
Aylara göre olay sayısı verildiğinde önce olayların hangi aylarda toplandığına, hangi aylarda hiç görülmediğine bak. Aralık ile mart arasında yoğun, yazın sıfır olan bir dağılım çığa; nisan ve mayısta en yüksek değere çıkan bir dağılım heyelan ya da taşkına; temmuz ve ağustosta zirve yapan, kışın sıfıra yakın bir dağılım orman yangınına; aylara rastgele dağılan bir dağılım depreme uyar. Ardından verilen ilin ya da bölgenin özelliklerini de hesaba kat: ormanlık bir kıyı ili yangını, dağlık ve karlı bir il çığı destekler.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Dağlık ve karlı bir ilde son yirmi yılda kaydedilen bir afet türünün olayları ocak, şubat ve martta çok yüksek, aralık ve nisanda daha az, mayıstan ekime kadar ise hiç görülmemiştir. Bu afet hangisidir? Uygun bir önlem yaz.
Çözüm. Olayların kar örtüsünün kalın olduğu kış aylarında ve ilkbahar başında yoğunlaşması, yaz aylarında hiç görülmemesi ve ilin dağlık ve karlı olması bu afetin çığ olduğunu gösterir. Çığın zararını azaltmak için riskli yamaçlar ağaçlandırılmalı ve kar tutucu bariyerler kurulmalıdır. Binaların depreme karşı güçlendirilmesi gibi önlemler ise bu afete yönelik değildir.
Örnek 2. Şu afetleri yılın en çok görüldükleri dönemle eşleştir: orman yangını, çığ, heyelan, deprem.
Çözüm. Orman yangınları bitki örtüsünün kuruduğu ve havanın sıcak ve kurak olduğu yaz aylarında yoğunlaşır. Çığlar kar örtüsünün kalın olduğu kış aylarında ve ilkbahar başında görülür. Heyelanlar kar erimesi ve yağışlarla toprağın suya doyduğu ilkbaharda sıklaşır. Deprem ise yerin iç kuvvetleriyle oluştuğu için belirli bir mevsime bağlı değildir; yılın herhangi bir gününde olabilir.
Sık yapılan hatalar
- Depremlerin belirli aylarda yoğunlaştığını sanmak.
- Kış aylarında yoğunlaşan bir dağılımı orman yangınına bağlamak.
- Afet türünü belirlerken verilen ilin özelliklerini hesaba katmamak.
- Çığ: kış ve ilkbahar başı; heyelan ve taşkın: ilkbahar; orman yangını: yaz.
- Kuraklık yazın belirginleşir ama yıllarca sürebilir.
- Deprem mevsimden bağımsızdır; aylara rastgele dağılır.