Konu anlatımı
Heyelan, özellikle eğimli ve yağışlı alanlarda yerleşmeleri, yolları ve tarım alanlarını tehdit eden bir afettir. Bu alt başlıkta heyelanın nasıl oluştuğunu, hangi koşulların riski artırdığını ve hangi önlemlerin alınabileceğini göreceksin.
Heyelanın oluşumu
Heyelan, eğimli bir yamaçtaki toprak ve kaya kütlesinin yer çekiminin etkisiyle bir kayma yüzeyi üzerinden aşağıya kaymasıdır. Kil gibi suyu geçirmeyen bir tabaka, üzerindeki tabakalardan sızan suyla ıslanınca kayganlaşır ve bir kayma yüzeyi oluşturur. Yağış ve kar erimesiyle suya doyan toprak ağırlaşır. Eğim fazlaysa ağırlaşan kütle bu yüzey üzerinde kaymaya başlar. Duvarlarda ve yollarda çatlaklar, eğilen ağaç ve direkler heyelanın başladığının işaretleri olabilir.
Riski artıran koşullar
Doğal koşullar arasında eğimin fazla olması, killi tabakaların bulunması, yağışın fazla olması ve kar erimesinin yağışlarla birleşmesi sayılır. İnsan etkileri ise çoğu zaman belirleyicidir: yamaçlardaki ağaçların kesilmesi, yol ve bina yapımı için yamaç eteğinin kazılması, yamaçlara ağır yapılar yapılması ve su kanallarının düzensiz bırakılması heyelanı kolaylaştırır. Depremler de yamaçların dengesini bozarak heyelanları tetikleyebilir. Türkiye'de heyelanlar en çok bol yağışlı ve eğimli Karadeniz'de, özellikle ilkbahar aylarında görülür.
Önlemler
Yamaçların ağaçlandırılması, bitki köklerinin toprağı tutmasını ve suyun bir kısmını kullanmasını sağlar. Drenaj kanallarıyla yamaçtaki fazla suyun uzaklaştırılması, kayma yüzeyinin ıslanmasını azaltır. İstinat duvarları kayan kütleyi tutar. Heyelan riski olan alanlar haritalanmalı ve bu alanlarda yapılaşmaya izin verilmemelidir. Yol yapımında yamaç eteğinin gereğinden fazla kazılmaması gerekir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir yamaçtaki köyde yetkililer heyelan riskini değerlendirmek için şu durumları inceliyor: I. Yamaçtaki ağaçların son yıllarda kesilmiş olması, II. Yamacın altında killi bir tabakanın bulunması, III. Yamaçta drenaj kanallarının yapılmış olması, IV. Yamaç eteğinin yol için kazılması. Bu durumlardan hangileri riski artırır?
Çözüm. Ağaçların kesilmesi (I) toprağı tutan kökleri ortadan kaldırır ve yağış suyunun toprağa daha çok sızmasına yol açar. Killi tabaka (II) ıslandığında kayganlaşarak kayma yüzeyi oluşturur. Yamaç eteğinin kazılması (IV) yamacın alttaki desteğini zayıflatır. Bu üç durum riski artırır. Drenaj kanalları (III) ise fazla suyu uzaklaştırdığı için riski azaltan bir önlemdir.
Örnek 2. Heyelanların Türkiye'de en çok Karadeniz'de ve ilkbahar aylarında görülmesinin nedenlerini açıkla.
Çözüm. Karadeniz'de dağlar kıyıya paralel ve çok yakın uzandığı için yamaçlar diktir; bölge her mevsim bol yağış aldığı için topraklar sık sık suya doyar. Bazı yamaçlarda killi tabakalar da bulunur. İlkbaharda yüksek kesimlerdeki karların erimesi ile yağışlar birleşir; toprak en fazla suya bu dönemde doyar ve ağırlaşır. Dik yamaç, bol su ve kayganlaşan tabakalar bir araya gelince heyelanlar sıklaşır.
Sık yapılan hatalar
- Heyelanın en çok kurak bölgelerde görüldüğünü sanmak; suya doygunluk heyelanın önemli bir koşuludur.
- Drenaj kanallarını heyelanı artıran bir durum saymak; fazla suyu uzaklaştırarak riski azaltır.
- Heyelanın yalnız doğal etkenlerle oluştuğunu düşünmek; orman kesimi ve yamaç kazısı gibi insan etkileri de belirleyicidir.
- Koşullar: eğim, killi tabaka, suya doygunluk, bitki örtüsü kaybı, yamaç eteğinin kazılması.
- Türkiye'de en çok Karadeniz'de ve ilkbaharda görülür.
- Önlemler: ağaçlandırma, drenaj, istinat duvarı, riskli alanlarda yapılaşmama.