Konu anlatımı
Bir yerin Dünya üzerindeki yerine konum denir. Konum iki yolla anlatılır: enlem ve boylam değerleriyle verilen matematik (mutlak) konum ve bir yerin denizlere, dağlara, komşularına, yollara ya da kaynaklara göre durumunu anlatan özel (göreceli) konum. Matematik konum bir yerin sıcaklığını, gündüz süresini ve yerel saatini; özel konum ise iklimin yerel özelliklerini ve bir yerin ekonomik, stratejik önemini belirler.
Bu sayfada paralelleri ve meridyenleri, enlemin etkilerini, yerel saat hesaplarını, ulusal saati ve özel konumun iklime etkisini göreceksin. TYT'de bu konudan en çok yerel saat farkı ve boylam bulma hesapları ile aynı enlemdeki iki yer arasındaki farkı özel konumla açıklama soruları gelir.
Matematik konum ve özel konum
Matematik konum, bir yerin enlem ve boylam değerleriyle belirtilen yeridir ve değişmez. Özel konum ise bir yerin denize kıyısının olup olmaması, yükseltisi, dağların uzanışı, komşu ülkeleri, ulaşım yolları ve yer altı kaynakları gibi özelliklerle anlatılan durumudur. Aynı enlemdeki iki yer arasındaki iklim farkları ve bir yerin stratejik önemi özel konumla açıklanır.
Paraleller ve enlem
Paraleller, Ekvator'a paralel olarak çizildiği varsayılan çemberlerdir. Ekvator 0° paralelidir ve en büyük paraleldir; paraleller kutuplara doğru küçülür, kutuplar ise birer noktadır (90°). Ardışık iki paralel arasındaki uzaklık her yerde yaklaşık 111 km'dir. Bir yerin Ekvator'a olan açısal uzaklığına enlem denir; enlem Ekvator'un kuzeyinde kuzey, güneyinde güney enlemi olarak 0° ile 90° arasında değişir.
Meridyenler ve boylam
Meridyenler, iki kutup arasında uzanan ve kutuplarda birleşen yarım çemberlerdir; hepsinin boyu eşittir. Başlangıç meridyeni (0°) İngiltere'deki Greenwich Gözlemevi'nden geçer. Bu meridyenin doğusunda 180, batısında 180 olmak üzere toplam 360 meridyen vardır. Bir yerin başlangıç meridyenine olan açısal uzaklığına boylam denir. Meridyenler arasındaki uzaklık Ekvator'da yaklaşık 111 km'dir, kutuplara doğru azalır ve kutuplarda sıfır olur.
Enlemin etkileri
Enlem arttıkça öğle güneş ışınlarının geliş açısı küçülür ve sıcaklık genel olarak azalır. Gündüz süresinin yıl içindeki değişimi artar, mevsimler belirginleşir. Kalıcı kar sınırı, orman ve tarım üst sınırı genel olarak alçalır. Bitki örtüsü Ekvator'dan kutuplara doğru yağmur ormanlarından tundraya kadar kuşaklar oluşturur. Çizgisel hız azalır, yer çekimi artar; Kuzey Yarım Küre'de Kutup Yıldızı daha yüksekte görülür. Boylam ise iklimi doğrudan etkilemez.
Yerel saat
Bir yerde Güneş'in en tepe noktaya ulaştığı an öğle (12.00) kabul edilerek belirlenen saate yerel saat denir. Dünya batıdan doğuya döndüğü için öğle doğudaki yerlere önce gelir; doğudaki yerin yerel saati ileridir. Dünya 4 dakikada 1° döndüğünden iki meridyen arasındaki her 1°'lik fark 4 dakikalık yerel saat farkı demektir; 15°'lik fark 1 saate eşittir. İki yer aynı yarım küredeyse boylamlar çıkarılır, farklı yarım kürelerdeyse toplanır.
Ulusal saat
Bir ülkenin her yerinde yerel saat kullanılsaydı ulaşım, haberleşme ve resmî işlerde karışıklık çıkardı. Bu yüzden ülke genelinde tek bir ortak saat, yani ulusal saat kullanılır. Türkiye 2016'dan beri saatleri ileri ya da geri almadan yıl boyunca UTC+3'ü kullanmaktadır; bu saat Greenwich'teki saatten 3 saat ileridir ve 45° doğu meridyeninin yerel saatine karşılık gelir. Türkiye'nin en doğu ucu bile bu meridyenin biraz batısında kaldığı için Türkiye'deki yerlerin yerel saati ulusal saatten geridir.
Özel konum ve iklim
Aynı enlemdeki yerlerin iklimi özel konum nedeniyle farklılaşabilir. Denize yakın yerlerde yıllık sıcaklık farkı az, iç kesimlerde (karasal alanlarda) fazladır. Yükselti arttıkça sıcaklık azalır. Kıyıya paralel uzanan dağlar nemli havanın iç kesimlere girmesini engeller. Kuzey Yarım Küre'de güneye bakan yamaçlar daha sıcaktır. Sıcak okyanus akıntılarının geçtiği kıyılar aynı enlemdeki öteki kıyılardan daha ılık, soğuk akıntıların geçtiği kıyılar daha soğuktur.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. K kenti 27° doğu, L kenti 42° doğu meridyeni üzerindedir. K'de yerel saat 10.20 iken L'de yerel saat kaçtır?
Çözüm. İki kent de başlangıç meridyeninin doğusunda olduğu için boylamlar çıkarılır: 42 − 27 = 15°. Her 1° için 4 dakika fark olduğundan 15 × 4 = 60 dakika, yani 1 saat fark vardır. L, K'nin doğusunda olduğundan yerel saati ileridir: 10.20 + 1 saat = 11.20. Batıdaki kentin saatini ileri almak sık yapılan bir hatadır; doğudaki yer her zaman ileridedir.
Örnek 2. Türkiye'de 36° doğu meridyeni üzerindeki bir kentte ulusal saat 12.00'yi gösterdiği anda kentin yerel saati kaçtır? (Ulusal saat 45° doğu meridyeninin yerel saatine karşılık gelir.)
Çözüm. Kent ile 45° doğu meridyeni arasındaki boylam farkı 45 − 36 = 9°'dir. Bu fark 9 × 4 = 36 dakikalık yerel saat farkı oluşturur. Kent 45° doğu meridyeninin batısında olduğu için yerel saati geridir: 12.00 − 36 dakika = 11.24. Yani ulusal saat öğleyi gösterdiğinde Güneş bu kentte henüz en tepe noktasına ulaşmamıştır.
Örnek 3. Yaklaşık 60° kuzey enleminde, bir kıtanın batı kıyısındaki K limanında deniz kışın donmazken, aynı enlemde başka bir kıtanın doğu kıyısındaki L limanında deniz kışın donuyor. Bu farkı açıkla.
Çözüm. İki liman aynı enlemde olduğu için güneş ışınlarının geliş açısı ve gündüz süreleri aynıdır; fark matematik konumla açıklanamaz. K'nin kıyısından Ekvator tarafından gelen sıcak bir okyanus akıntısı geçtiği için deniz ve hava ılıktır; L'nin kıyısından ise kutup tarafından gelen soğuk bir akıntı geçer. Okyanus akıntıları özel konumun bir parçasıdır; Kuzey Avrupa'nın batı kıyılarındaki limanların kışın donmaması bu duruma örnektir.
Sık yapılan hatalar
- Doğudaki yerin yerel saatini geri saymak; doğudaki yerin yerel saati her zaman ileridir.
- Farklı yarım kürelerdeki boylamları toplaması gerekirken çıkarmak.
- Boylamın iklimi etkilediğini sanmak; boylam yerel saati etkiler, iklim farkları enlem ve özel konumla açıklanır.
- Aynı enlemdeki iki yer arasındaki iklim farkını enlemle açıklamaya çalışmak; bu farkın nedeni özel konumdur.
- Ulusal saatin yerel saat farklarını ortadan kaldırdığını sanmak; ulusal saat yalnız ortak bir zaman düzeni sağlar.
- Ardışık iki paralel arası yaklaşık 111 km; meridyenler arası uzaklık kutuplara doğru azalır.
- 1° boylam farkı 4 dakika, 15° boylam farkı 1 saattir; doğu ileride, batı geride.
- Aynı yarım kürede boylamlar çıkarılır, farklı yarım kürelerde toplanır.
- Türkiye yıl boyu UTC+3'ü kullanır; bu, 45° doğu meridyeninin yerel saatidir.
- Aynı enlemdeki iklim farklarının nedeni özel konumdur: denize uzaklık, yükselti, dağların uzanışı, bakı, akıntılar.