Konu anlatımı
Bir yerin Ekvator'a uzaklığı, yani enlemi, o yerin pek çok doğal özelliğini belirler. Bu alt başlıkta enlemin etkilerini, Türkiye'den örnekleri ve enlem etkisini özel konum etkisinden ayırmayı göreceksin.
Başlıca etkiler
Ekvator'dan kutuplara doğru, yani enlem arttıkça şu değişimler görülür:
- Öğle güneş ışınlarının geliş açısı küçülür, sıcaklık genel olarak azalır.
- Gündüz süresinin yıl içindeki değişimi artar, mevsimler belirginleşir.
- Kalıcı kar sınırı, orman üst sınırı ve tarım üst sınırı genel olarak alçalır.
- Bitki örtüsü yağmur ormanlarından savan, ılıman orman, iğne yapraklı orman ve tundraya doğru kuşaklar oluşturur.
- Kimyasal çözülme zayıflar, fiziksel çözülme ön plana çıkar.
- Çizgisel hız azalır, yer çekimi artar.
- Kuzey Yarım Küre'de Kutup Yıldızı'nın ufukla yaptığı açı büyür; bu açı enleme eşittir.
Türkiye'de enlem etkisi
Türkiye yaklaşık 36° ile 42° kuzey enlemleri arasında yer alır. Bu yüzden Türkiye'de güneyden kuzeye gidildikçe öğle güneş açısı küçülür, cisimlerin öğle gölgesi uzar ve sıcaklık genel olarak azalır. 21 Haziran'da gündüz süresi kuzeye doğru uzar, 21 Aralık'ta ise kısalır. Türkiye orta kuşakta yer aldığı için dört mevsim belirgin yaşanır ve güneş ışınları yılın hiçbir günü dik açıyla düşmez.
Enlem mi, özel konum mu?
Enlemin etkisi iki yer farklı enlemlerde olduğunda ve öteki koşullar benzer olduğunda ortaya çıkar. İki yer aynı enlemdeyse güneş ışınlarının geliş açısı ve gündüz süreleri aynıdır; aralarındaki sıcaklık ya da yağış farkı enlemle değil, denize uzaklık, yükselti, dağların uzanışı, bakı ve akıntılar gibi özel konum etkenleriyle açıklanır. Türkiye'de bazı kuzeydeki kıyı kentlerinin daha güneydeki yüksek kentlerden kışın ılık olması da bu yüzdendir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Aynı meridyen üzerinde ve deniz seviyesinde bulunan 10°, 40° ve 65° kuzey enlemlerindeki üç yeri yıllık ortalama sıcaklık, gündüz süresinin yıllık değişimi ve Kutup Yıldızı'nın görülme açısı bakımından karşılaştır.
Çözüm. Enlem arttıkça ışınların geliş açısı küçüldüğünden yıllık ortalama sıcaklık 10°'den 65°'ye doğru azalır. Gündüz süresinin yıl içindeki değişimi Ekvator'dan uzaklaştıkça arttığından en büyük değişim 65° kuzeyde, en küçük değişim 10° kuzeyde görülür. Kutup Yıldızı'nın ufukla yaptığı açı enleme eşit olduğundan bu açı sırasıyla yaklaşık 10°, 40° ve 65°'dir. Yerler deniz seviyesinde ve aynı meridyende seçildiği için farklar enlemle açıklanır.
Örnek 2. Biri 37° kuzey, öteki 41° kuzey enleminde bulunan iki kentten kuzeydeki kıyıda, güneydeki ise yaklaşık 1800 m yükseltide bir platodadır. Ocak ortalaması kuzeydeki kentte daha yüksek ölçülüyor. Bu durumu açıkla.
Çözüm. Yalnız enleme bakılsaydı güneydeki kentin daha sıcak olması beklenirdi, çünkü orada güneş ışınları daha büyük açıyla gelir. Ancak güneydeki kent yüksek bir platodadır; yükselti arttıkça sıcaklık azalır. Kuzeydeki kent ise kıyıda olduğu için denizin ılıtıcı etkisinden yararlanır. Burada özel konum etkenleri olan yükselti ve denize yakınlık, enlemin etkisini aşmıştır.
Sık yapılan hatalar
- Kuzeydeki her yerin güneydekinden soğuk olduğunu sanmak; yükselti ve denize uzaklık bu sırayı değiştirebilir.
- Kalıcı kar sınırının her yerde aynı yükseltide olduğunu düşünmek; genel olarak kutuplara doğru alçalır.
- Türkiye'de yılın bazı günlerinde güneş ışınlarının dik geldiğini sanmak; Türkiye Yengeç Dönencesi'nin kuzeyinde olduğu için ışınlar hiç dik gelmez.
- Enlem arttıkça geliş açısı ve sıcaklık azalır, gündüz süresinin yıllık değişimi artar.
- Kalıcı kar sınırı, orman ve tarım üst sınırı genel olarak kutuplara doğru alçalır.
- Aynı enlemde farklar özel konumla, farklı enlemlerde benzer koşullarda farklar enlemle açıklanır.