Konu anlatımı
Dünya üzerindeki bir noktanın yerini kesin olarak belirtmek için hayalî çizgilerden oluşan bir ağ kullanılır. Bu alt başlıkta bu ağı oluşturan paralelleri ve meridyenleri, enlem ve boylam kavramlarını göreceksin.
Paraleller
Paraleller, Ekvator'a paralel olarak çizildiği varsayılan ve doğu-batı doğrultusunda uzanan çemberlerdir. Ekvator 0° paralelidir; Dünya'yı Kuzey ve Güney yarım kürelere ayırır ve en büyük paraleldir. Paraleller kutuplara doğru küçülür; kutuplar (90°) birer noktadır. Ardışık iki paralel arasındaki uzaklık her yerde yaklaşık 111 km'dir. Önemli paraleller Ekvator, dönenceler (23° 27′) ve kutup daireleridir (66° 33′).
Enlem
Bir yerin Ekvator'a olan açısal uzaklığına enlem denir. Enlem Ekvator'da 0°'dir ve kutuplara doğru artarak 90°'ye ulaşır. Ekvator'un kuzeyindeki yerler kuzey enlemi, güneyindeki yerler güney enlemi ile gösterilir. Aynı paralel üzerindeki bütün yerlerin enlemi aynıdır.
Meridyenler ve boylam
Meridyenler iki kutup arasında uzanan ve kutuplarda birleşen yarım çemberlerdir; kuzey-güney doğrultusunda uzanırlar ve hepsinin boyu eşittir. Başlangıç meridyeni (0°) Londra yakınlarındaki Greenwich Gözlemevi'nden geçer. Bu meridyenin doğusunda 180, batısında 180 olmak üzere toplam 360 meridyen vardır; 180° meridyeni hem doğu hem batı meridyenidir. Bir yerin başlangıç meridyenine olan açısal uzaklığına boylam denir; boylam 0° ile 180° arasında doğu ya da batı boylamı olarak gösterilir.
Uzaklıklar ve koordinat
İki meridyen arasındaki uzaklık Ekvator'da yaklaşık 111 km'dir; paraleller küçüldüğü için bu uzaklık kutuplara doğru azalır ve kutuplarda sıfır olur. Örneğin 60° enleminde iki meridyen arasındaki uzaklık, Ekvator'dakinin yaklaşık yarısıdır. Bir yerin hem enlemi hem boylamı verildiğinde yeri kesin olarak belirlenir; örneğin 39° kuzey enlemi ile 35° doğu boylamının kesiştiği nokta Türkiye'nin iç kesimindedir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Aynı meridyen üzerinde, biri 37° kuzey, öteki 41° kuzey enleminde bulunan iki kent arasındaki kuş uçuşu uzaklık yaklaşık kaç km'dir?
Çözüm. İki kent aynı meridyen üzerinde olduğu için aralarındaki uzaklık yalnız enlem farkına bağlıdır. Enlem farkı 41 − 37 = 4°'dir. Ardışık iki paralel arası yaklaşık 111 km olduğundan uzaklık 4 × 111 = 444 km olarak bulunur. Aynı hesap iki meridyen arası için yapılamaz, çünkü meridyenler arası uzaklık enleme göre değişir.
Örnek 2. Ekvator üzerinde 10° doğu ile 20° doğu meridyenleri arasındaki uzaklık, aynı meridyenler arasında 60° kuzey paraleli üzerinde ölçülen uzaklıkla karşılaştırıldığında nasıldır? Neden?
Çözüm. Ekvator'da meridyenler arası uzaklık en fazladır; 10°'lik fark yaklaşık 10 × 111 = 1110 km eder. Meridyenler kutuplarda birleştiği için kutuplara doğru birbirine yaklaşır; 60° kuzey paraleli Ekvator'un yaklaşık yarısı uzunluğunda bir çemberdir. Bu yüzden aynı iki meridyen arasındaki uzaklık 60° kuzeyde Ekvator'dakinin yaklaşık yarısına iner.
Sık yapılan hatalar
- Meridyenler arasındaki uzaklığın da paraleller arası gibi her yerde aynı olduğunu sanmak.
- Paralellerin boylarının eşit olduğunu düşünmek; boyu eşit olanlar meridyenlerdir.
- Enlemi başlangıç meridyenine, boylamı Ekvator'a göre ölçmek; enlem Ekvator'a, boylam başlangıç meridyenine göre ölçülür.
- Paraleller doğu-batı uzanır, kutuplara doğru küçülür; ardışık iki paralel arası yaklaşık 111 km.
- Meridyenler kuzey-güney uzanır, boyları eşittir ve kutuplarda birleşir; toplam 360 meridyen vardır.
- Enlem Ekvator'a, boylam başlangıç meridyenine olan açısal uzaklıktır.