Bölgeler ve Uluslararası Ulaşım Hatları konu anlatımı

Konu anlatımı

Coğrafyacılar yeryüzünü daha kolay incelemek için belirli özellikler bakımından benzeşen alanları bölgeler hâlinde gruplandırır. Bir iklim bölgesi, bir dil bölgesi ya da bir limanın hizmet verdiği alan farklı ölçütlerle belirlenmiş bölgelerdir. Bölgeler ve ülkeler ise ulaşım hatlarıyla birbirine bağlanır; mallar ve insanlar deniz yolları, kanallar, boğazlar, demiryolları, karayolları, hava yolları ve boru hatlarıyla dolaşır.

Bu sayfada bölge kavramını, bölgelerin belirlenmesinde kullanılan doğal ve beşerî ölçütleri, işlevsel bölgeleri ve bölge sınırlarının değişkenliğini, ulaşım türlerini, dünyanın önemli kanal ve boğazlarını, Türk Boğazlarını ve Türkiye'den geçen boru hatları ile kara bağlantılarını göreceksin. TYT'de en çok bölgeleri ölçütlerine göre ayırma ve bir deniz yolu rotasının değişmesinin sonuçlarını yorumlama soruları gelir.

Bölge kavramı

Belirli özellikler bakımından çevresinden ayrılan ve kendi içinde benzerlik gösteren alana bölge denir. Bir bölgeyi belirlemek için önce bir ölçüt seçilir: iklim, yer şekilleri, bitki örtüsü, nüfus yoğunluğu, dil ya da ekonomik faaliyet gibi. Hangi ölçüt seçilirse ortaya o ölçüte göre bir bölge çıkar; bu yüzden aynı yer farklı ölçütlere göre farklı bölgelerin parçası olabilir.

Doğal ve beşerî ölçütler

İklim, yer şekilleri, bitki örtüsü, toprak, kayaç yapısı ve akarsu havzası gibi doğal ortama ait ölçütlerle belirlenen bölgelere doğal bölgeler denir; Akdeniz iklim bölgesi, bozkır alanı ya da bir akarsu havzası bunlara örnektir. Nüfus, dil, din, kültür, ekonomik faaliyet, yönetim ve siyasi sınırlar gibi insanla ilgili ölçütlerle belirlenen bölgelere beşerî bölgeler denir; bir il, bir seçim bölgesi, bir dil alanı ya da bir sanayi bölgesi bunlara örnektir.

İşlevsel bölgeler ve sınırlar

Bir merkez ile bu merkezle sürekli ilişki içindeki çevresinin oluşturduğu bölgelere işlevsel (fonksiyonel) bölge denir: bir limanın yük alıp gönderdiği art bölge, bir kentin alışveriş ve hizmet için çevresinden insan çektiği alan bunlara örnektir. Doğal bölgelerin sınırları kesin çizgiler değil, geçiş kuşaklarıdır ve ancak uzun sürede değişir. Beşerî ve işlevsel bölgelerin sınırları ise yasal düzenlemeler, yeni yollar ya da rakip merkezlerin ortaya çıkmasıyla kısa sürede değişebilir.

Türkiye'de bölgeler

Türkiye'nin bugün kullanılan yedi coğrafi bölgesi ve bu bölgelerin bölümleri, 1941'de Ankara'da toplanan Birinci Coğrafya Kongresi'nde belirlenmiştir; sınırlar çizilirken iklim, yer şekilleri, bitki örtüsü ve tarım ürünleri gibi özellikler birlikte değerlendirilmiştir. Bunun yanında istatistik toplamak ve kalkınmayı planlamak amacıyla iller gruplandırılarak İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflandırması oluşturulmuştur. Böylece Türkiye'de amaçlarına göre farklı bölge ayrımları birlikte kullanılır.

Ulaşım türleri

Deniz yolu en ucuz ve en çok yük taşınabilen ulaşım türüdür; dünya ticaretindeki malların büyük bölümü gemilerle taşınır, ancak yavaştır. Demiryolu ağır ve hacimli yükleri karada ucuz ve güvenli taşır. Karayolu esnektir, yükü kapıdan kapıya götürür ama birim yük başına pahalıdır. Hava yolu en hızlı ama en pahalı türdür; yolcu ile değerli ve çabuk bozulan yükler için kullanılır. Boru hatları petrol, doğal gaz ve suyu kesintisiz ve düşük işletme gideriyle taşır.

Kanallar ve boğazlar

Akdeniz ile Kızıldeniz'i birleştiren Süveyş Kanalı, Avrupa ile Asya arasındaki deniz yolunu Afrika'nın güneyindeki Ümit Burnu'nu dolaşmaya göre çok kısaltır. Atlas Okyanusu ile Büyük Okyanus'u birleştiren Panama Kanalı da Güney Amerika'nın güney ucunu dolaşma zorunluluğunu ortadan kaldırır. Cebelitarık Boğazı Akdeniz'i Atlas Okyanusu'na, Bab-ül Mendep Boğazı Kızıldeniz'i Hint Okyanusu'na, Hürmüz Boğazı petrol bakımından zengin Basra Körfezi'ni açık denize, Malakka Boğazı Hint Okyanusu'nu Büyük Okyanus'a bağlar.

Türk Boğazları ve Türkiye'den geçen hatlar

İstanbul ve Çanakkale boğazları ile Marmara Denizi'nden oluşan Türk Boğazları, Karadeniz ile Akdeniz arasındaki tek deniz yoludur; Karadeniz'e kıyısı olan ülkeler okyanuslara bu yoldan açılır. 1936'da imzalanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi'ne göre ticaret gemileri barış zamanında Boğazlardan serbestçe geçer. Türkiye, Hazar ve Orta Doğu enerji kaynaklarını Avrupa'ya ve dünya pazarlarına bağlayan boru hatlarının ve Asya ile Avrupa arasındaki demiryolu ve karayolu bağlantılarının geçtiği bir köprü ülkedir.

Çözümlü örnekler

Sık yapılan hatalar

• Bir ilin idari sınırlarını doğal ölçütle belirlenmiş bölge sanmak; idari sınırlar beşerî ölçütlüdür.
• Doğal bölgelerin sınırlarının kısa sürede değiştiğini düşünmek; doğal sınırlar geçiş kuşaklarıdır ve uzun sürede değişir.
• Süveyş Kanalı'nı Atlas ile Büyük Okyanus'u birleştiren kanal sanmak; bu Panama Kanalı'dır.
• Karadeniz'den Akdeniz'e Süveyş Kanalı'yla geçildiğini sanmak; tek yol Türk Boğazları'dır.
• Deniz yolunun en hızlı ulaşım türü olduğunu düşünmek; deniz yolu en ucuz ama yavaştır, en hızlısı hava yoludur.