Konu anlatımı
Bazı bölgeler bir merkezin çevresiyle kurduğu ilişkilerle oluşur ve sınırları sık değişir. Bu alt başlıkta işlevsel bölgeleri ve farklı türdeki bölgelerin sınırlarının neden farklı hızlarda değiştiğini göreceksin.
İşlevsel bölge örnekleri
Bir limanın yük alıp gönderdiği, ürünlerini ihraç ettiği ve ithal mallarını dağıttığı iç alana o limanın art bölgesi denir. Bir kentin çevresindeki ilçe ve köylerden insanların alışveriş, sağlık, eğitim ve iş için düzenli olarak geldiği alan da o kentin etki alanıdır. Bir gazetenin dağıtıldığı ya da bir televizyon kanalının izlendiği alan, bir üniversitenin öğrenci çektiği alan gibi örnekler de işlevsel bölgedir. Bu bölgelerin ortak özelliği, bir merkez ile çevre arasında sürekli bir akışın bulunmasıdır.
Sınırlar neden farklı hızla değişir?
Doğal bölgelerin sınırları genellikle keskin bir çizgi değil, özelliklerin yavaş yavaş değiştiği geçiş kuşaklarıdır; örneğin maki alanından ormana ya da bozkıra geçiş birkaç kilometrelik bir kuşakta olur. İklim, bitki örtüsü ve kayaç yapısı ancak çok uzun sürelerde değiştiği için doğal sınırlar yavaş değişir. İdari sınırlar ise yasal düzenlemelerle bir günde değişebilir. İşlevsel bölgelerin sınırları da yeni bir yol, köprü ya da demiryolu yapılması, rakip bir limanın ya da kentin gelişmesi gibi gelişmelerle kısa sürede genişler ya da daralır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir limanın art bölgesi, iç kesimlere uzanan yeni bir demiryolu hattı açıldıktan sonra genişlemiş; birkaç yıl sonra yakındaki başka bir kıyı kentinde daha büyük bir liman açılınca daralmıştır. Bu değişimleri açıkla.
Çözüm. Art bölge, limanla sürekli yük alışverişi yapan iç alandır ve işlevsel bir bölgedir. Yeni demiryolu hattı iç kesimlerdeki yüklerin limana ucuz ve hızlı ulaşmasını sağladığı için daha uzak yerler bu limanı kullanmaya başlamış ve art bölge genişlemiştir. Yakında daha büyük ve daha donanımlı bir liman açılınca bazı yük sahipleri yeni limanı tercih etmiş ve eski limanın art bölgesi daralmıştır. İşlevsel bölgelerin sınırları bu tür beşerî gelişmelerle kısa sürede değişir.
Örnek 2. Şu bölgelerden hangilerinin sınırları insan kararları ve faaliyetleriyle kısa sürede değişebilir? I. Bir ilin idari sınırları, II. Yıllık yağışın 250 mm'nin altında kaldığı alan, III. Bir alışveriş merkezinin müşteri çektiği alan, IV. Kireç taşının yaygın olduğu alan.
Çözüm. İlin idari sınırları (I) yasal düzenlemelerle, alışveriş merkezinin müşteri çektiği alan (III) yeni yollar ya da rakip merkezlerle kısa sürede değişebilir; ikisi de beşerî ve işlevsel özellik taşır. Yağış miktarına göre çizilen kurak alan (II) ve kireç taşının yaygın olduğu alan (IV) doğal ölçütlerle belirlenmiştir; iklim ve kayaç yapısı insan kararıyla kısa sürede değişmez. Doğru yanıt I ve III'tür.
Sık yapılan hatalar
- Doğal bölgelerin sınırlarını keskin çizgiler sanmak; çoğu zaman geçiş kuşaklarıdır.
- Liman art bölgesinin sınırının hiç değişmediğini düşünmek.
- İşlevsel bölgenin her yerinde aynı doğal özelliklerin bulunduğunu sanmak.
- İşlevsel bölge: merkez ile çevre arasında sürekli akış; liman art bölgesi ve kentin etki alanı örnektir.
- Doğal sınırlar geçiş kuşağıdır ve yavaş değişir.
- İdari ve işlevsel sınırlar kısa sürede değişebilir.