Konu anlatımı
Malların ve insanların taşınmasında her ulaşım türünün üstün ve zayıf yanları vardır. Bu alt başlıkta ulaşım türlerini karşılaştıracak ve bir yük için en uygun ulaşım türünü seçmeyi göreceksin.
Deniz yolu ve demiryolu
Deniz yolu, bir seferde en çok yük taşınabilen ve birim yük başına en ucuz ulaşım türüdür; bu yüzden dünya ticaretindeki malların büyük bölümü gemilerle taşınır. Petrol tankerleri, dökme yük gemileri ve konteyner gemileri kıtalar arası taşımacılığın temelini oluşturur. Ancak deniz yolu yavaştır ve limanlara bağlıdır. Demiryolu, karada ağır ve hacimli yükleri, örneğin maden, kömür, tahıl ve konteynerleri ucuz, güvenli ve hava koşullarından az etkilenerek taşır; aynı miktarda yük için karayoluna göre daha az yakıt harcar.
Karayolu ve hava yolu
Karayolu esnektir: yükü fabrikadan alıp doğrudan mağazaya ya da eve götürebilir, her yere ulaşabilir. Kısa ve orta mesafeli taşımalarda çok kullanılır; ancak birim yük başına yakıt tüketimi ve maliyeti yüksektir, trafik kazası ve hava kirliliği riski de fazladır. Hava yolu en hızlı ulaşım türüdür; uzak mesafeli yolcu taşımacılığında, ayrıca elektronik ürünler, ilaçlar, kesme çiçekler ve taze deniz ürünleri gibi değerli ya da çabuk bozulan yüklerin taşınmasında tercih edilir. Ancak en pahalı ulaşım türüdür.
Boru hatları ve karma taşımacılık
Boru hatları petrol, doğal gaz ve su gibi akışkanları kesintisiz olarak taşır; kurulumu pahalıdır ama işletme gideri düşüktür. Günümüzde yükler çoğu zaman birden fazla ulaşım türüyle taşınır: bir konteyner fabrikadan karayoluyla limana, oradan gemiyle başka bir kıtaya, sonra demiryoluyla iç kesimdeki bir dağıtım merkezine ulaşır. Bu yüzden limanların demiryolu ve karayolu bağlantıları çok önemlidir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Şu yükler için en uygun ulaşım türünü seç ve gerekçesini yaz: I. Bir kıtadan ötekine taşınacak 100 000 ton demir cevheri, II. Başka bir ülkedeki hastaneye acil gönderilecek ilaçlar, III. Bir ülkeden komşu ülkeye sürekli akacak doğal gaz, IV. Bir fabrikadan aynı kentteki mağazalara dağıtılacak ürünler.
Çözüm. Demir cevheri ağır, hacimli ve değeri birim ağırlığına göre düşük bir yüktür; kıtalar arası taşımada en ucuz yol olan deniz yolu uygundur. Acil ilaçlar hafif, değerli ve zamanla yarışan bir yük olduğu için en hızlı tür olan hava yolu seçilir. Sürekli akacak doğal gaz için boru hattı en uygundur. Kent içindeki mağazalara dağıtım ise kapıdan kapıya ulaşabilen karayoluyla yapılır.
Örnek 2. Bir ülkede maden ocaklarından limana taşınan cevherin büyük kısmı tırlarla taşınmaktadır. Bu taşımanın demiryoluna kaydırılmasının olası yararlarını açıkla.
Çözüm. Demiryolu ağır ve hacimli yükleri bir seferde çok daha fazla miktarda ve daha az yakıtla taşır; bu yüzden birim yük başına taşıma gideri düşer. Yolların üzerindeki ağır tır trafiği azalacağı için trafik kazaları, yol bozulmaları ve hava kirliliği de azalır. Demiryolu hava koşullarından daha az etkilendiği için taşımalar daha düzenli yapılabilir. Limana demiryoluyla bağlanan maden ocağı, ürününü daha ucuza ihraç edebilir.
Sık yapılan hatalar
- Hava yolunun ağır ve ucuz yükler için uygun olduğunu sanmak.
- Karayolunun her mesafede en ucuz tür olduğunu düşünmek; uzun mesafede ağır yük için demiryolu ve deniz yolu daha ucuzdur.
- Boru hatlarının katı yükleri de taşıyabildiğini sanmak; boru hatları akışkanları taşır.
- Deniz yolu: en ucuz, en çok yük, yavaş.
- Hava yolu: en hızlı, en pahalı; değerli ve çabuk bozulan yükler.
- Demiryolu: karada ağır yük; karayolu: esnek, kapıdan kapıya; boru hattı: kesintisiz akışkan taşıma.