Konu anlatımı
Sınavlarda en sık istenen beceri, verilen bir bölgenin hangi ölçütle belirlendiğini bulmaktır. Bu alt başlıkta doğal ve beşerî ölçütleri ve her birine Türkiye'den ve dünyadan örnekleri göreceksin.
Doğal ölçütler
Doğal ölçütler, insan etkisi olmadan var olan doğal ortam özellikleridir. İklim tiplerine göre Akdeniz iklim bölgesi ya da muson bölgesi; yer şekillerine göre dağlık alanlar, ovalar ve platolar; bitki örtüsüne göre maki, bozkır, tayga ya da tundra alanları; kayaç yapısına göre kireç taşının yaygın olduğu karstik alanlar; sulara göre bir akarsuyun havzası ya da bir gölün su topladığı alan doğal ölçütlü bölgelere örnektir. Yıllık yağışın belirli bir değerin altında kaldığı kurak alanlar da doğal ölçütle belirlenir.
Beşerî ölçütler
Beşerî ölçütler, insanla ve insan faaliyetleriyle ilgili özelliklerdir. Nüfus yoğunluğuna göre kalabalık ve seyrek alanlar, dil ve dine göre kültür bölgeleri, ekonomik faaliyetlere göre sanayi, turizm ya da tarım bölgeleri, yönetime göre il, ilçe ve seçim bölgeleri beşerî ölçütlü bölgelere örnektir. Turizm gelirleri yüksek ilçelerin oluşturduğu bir alan da beşerî, daha doğrusu ekonomik bir ölçütle belirlenmiştir.
Ayırt etme yolu
Bir bölgenin hangi ölçütle belirlendiğini bulmak için kendine şunu sor: bu özellik insan olmasaydı da var olur muydu? Kireç taşı, bitki örtüsü, yağış ve akarsu havzası insan olmasa da vardır; bunlar doğal ölçütlerdir. Dil, din, nüfus, gelir, yönetim sınırları ve ekonomik faaliyetler ise insanla ilgilidir; bunlar beşerî ölçütlerdir. Bazı bölgelerde, örneğin Türkiye'nin coğrafi bölgelerinde, doğal ve beşerî özellikler birlikte kullanılır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Şu alanlardan hangileri beşerî bir ölçütle belirlenmiştir? I. Tundra bitki örtüsünün yayıldığı alan, II. Nüfus yoğunluğunun km² başına 500 kişiyi aştığı alan, III. Fay hatlarının yoğun olduğu alan, IV. Aynı dinin yaygın olduğu alan.
Çözüm. Tundra bitki örtüsü (I) ve fay hatları (III) insan olmasa da var olan doğal ortam özellikleridir; bu alanlar doğal ölçütle belirlenmiştir. Nüfus yoğunluğu (II) ve din (IV) ise insanla ilgili özelliklerdir; bu iki alan beşerî ölçütle belirlenmiştir. Doğru yanıt II ve IV'tür.
Örnek 2. Bir araştırmacı Türkiye'de turizm gelirleri en yüksek ilçeleri ve Akdeniz ikliminin görüldüğü alanları ayrı ayrı haritalandırıyor. İki harita büyük ölçüde örtüşse de birinin sınırı daha hızlı değişebilir. Hangisi? Neden?
Çözüm. Akdeniz ikliminin görüldüğü alan iklim, yani doğal bir ölçütle belirlenmiştir; iklim ancak çok uzun sürelerde değiştiği için bu sınır yavaş değişir. Turizm gelirleri en yüksek ilçeler ise ekonomik, yani beşerî bir ölçütle belirlenmiştir. Yeni bir havalimanı, otel yatırımları ya da turizm tercihlerinin değişmesi bu sınırı birkaç yıl içinde değiştirebilir. Bu yüzden beşerî ölçütlü bölgenin sınırı daha hızlı değişir.
Sık yapılan hatalar
- Turizm ya da sanayi bölgelerini doğal bölge saymak; bunlar ekonomik, yani beşerî ölçütlüdür.
- Akarsu havzalarını idari bölge sanmak; havza doğal bir ölçüttür.
- Doğal ölçütlerin sınırlarının yasalarla değiştirilebileceğini düşünmek.
- Doğal ölçüt: insan olmasa da var olan özellik (iklim, kayaç, bitki, havza).
- Beşerî ölçüt: insanla ilgili özellik (nüfus, dil, din, gelir, yönetim, ekonomi).
- Türkiye'nin coğrafi bölgelerinde iki tür ölçüt birlikte kullanılmıştır.