Konu anlatımı
Türk Boğazları, hem Türkiye için hem de dünya ticareti için en önemli su yollarından biridir. Bu alt başlıkta Boğazların özelliklerini, uluslararası önemini ve geçişleri düzenleyen sözleşmeyi göreceksin.
Konum ve özellikler
Türk Boğazları, Karadeniz ile Marmara Denizi'ni bağlayan İstanbul Boğazı, Marmara Denizi ve Marmara ile Ege Denizi'ni bağlayan Çanakkale Boğazı'ndan oluşur. Boğazlar akarsu vadilerinin deniz suları altında kalmasıyla oluşmuş, dar ve kıvrımlı su yollarıdır. Karadeniz ile Akdeniz arasındaki tuzluluk farkı nedeniyle Boğazlarda yüzeyde Karadeniz'den Marmara'ya, dipte ise Marmara'dan Karadeniz'e akan iki katlı bir akıntı bulunur.
Uluslararası önemi
Türk Boğazları Karadeniz ile Akdeniz arasındaki tek deniz yoludur. Rusya, Ukrayna, Romanya, Bulgaristan ve Gürcistan gibi Karadeniz'e kıyısı olan ülkeler, okyanuslara ve dünya pazarlarına bu yoldan açılır. Bu ülkelerin tahıl, petrol, demir-çelik ve öteki ürünlerinin önemli bir kısmı Boğazlardan geçen gemilerle taşınır. Boğazlar ayrıca Asya ile Avrupa arasındaki kara bağlantılarının da geçtiği yerdir.
Montrö ve güvenlik
Boğazlardan geçiş, 1936'da imzalanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile düzenlenmiştir. Bu sözleşmeye göre ticaret gemileri barış zamanında Boğazlardan serbestçe geçer; savaş gemilerinin geçişi ise çeşitli kurallara bağlanmıştır. Boğazların dar ve kıvrımlı olması, güçlü akıntılar, sis ve çok yoğun gemi trafiği kaza riskini artırır. Özellikle petrol ve tehlikeli madde taşıyan tankerlerin İstanbul gibi milyonlarca insanın yaşadığı bir kentin ortasından geçmesi, deniz ve can güvenliği bakımından önemli bir risktir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Gürcistan'ın Karadeniz kıyısındaki Batum limanından İtalya'nın bir limanına yük taşıyan bir gemi hangi su yollarından kesinlikle geçer? Süveyş Kanalı'nı ya da Cebelitarık Boğazı'nı kullanır mı?
Çözüm. Gemi Karadeniz'den çıkabilmek için önce İstanbul Boğazı'ndan Marmara Denizi'ne, sonra Çanakkale Boğazı'ndan Ege Denizi'ne geçmek zorundadır; Karadeniz ile Akdeniz arasında başka bir deniz yolu yoktur. İtalya Akdeniz kıyısında olduğu için gemi Ege'den Akdeniz'e geçerek varış limanına ulaşır. Süveyş Kanalı Kızıldeniz'e, Cebelitarık Boğazı Atlas Okyanusu'na çıkarken kullanıldığı için bu yolculukta gerekmez.
Örnek 2. Boğazlardan geçen tanker sayısının artması İstanbul için hangi riskleri doğurur? Bu riskleri azaltmak için neler yapılabilir?
Çözüm. İstanbul Boğazı dar ve kıvrımlıdır, akıntıları güçlüdür ve gemi trafiği çok yoğundur. Petrol ya da tehlikeli madde taşıyan bir tankerin kaza yapması büyük bir deniz kirliliğine, yangına ve can kaybına yol açabilir; kıyıdaki yerleşmeler ve tarihî yapılar da tehlikeye girer. Bu riskleri azaltmak için gemilere kılavuz kaptan alınması özendirilebilir, trafik izleme sistemleri kullanılabilir, kötü havada geçişler düzenlenebilir ve petrolün bir bölümünün boru hatlarıyla taşınması desteklenebilir.
Sık yapılan hatalar
- Karadeniz'den Akdeniz'e başka bir deniz yolu olduğunu sanmak.
- Montrö Sözleşmesi'nin ticaret gemilerinin geçişini yasakladığını düşünmek; barışta ticaret gemileri serbestçe geçer.
- Boğazlarda suyun tek yönde aktığını sanmak; yüzeyde ve dipte ters yönlü akıntılar vardır.
- Türk Boğazları: İstanbul Boğazı, Marmara Denizi, Çanakkale Boğazı.
- Karadeniz ile Akdeniz arasındaki tek deniz yoludur; Karadeniz ülkeleri için hayati önemdedir.
- Montrö (1936): barışta ticaret gemilerine serbest geçiş.