Konu anlatımı
Bölge, coğrafyanın en temel kavramlarından biridir; ama tek bir bölge tanımı yoktur. Bu alt başlıkta bölgenin ne olduğunu, nasıl belirlendiğini ve hangi türleri olduğunu göreceksin.
Bölge nedir?
Bölge, belirli bir ya da birkaç özellik bakımından çevresinden ayrılan ve kendi içinde benzerlik gösteren alandır. Bölge belirlemek, karmaşık yeryüzünü daha kolay anlaşılır parçalara ayırmaya yarar. Bir bölgeyi belirlemek için önce bir ölçüt seçilir; seçilen ölçüte göre benzer özellikteki yerler bir araya getirilir ve sınırlar çizilir. Ölçüt değişince bölge de değişir: aynı kent iklim bakımından bir bölgede, dil bakımından başka bir bölgede, ekonomik ilişkileri bakımından da bir başka bölgede yer alabilir.
Şekli ve işlevsel bölgeler
Bir ya da birkaç özellik bakımından her yerinde benzerlik gösteren bölgelere şekli (homojen) bölgeler denir. Bir iklim tipinin görüldüğü alan, bir bitki örtüsünün yayıldığı alan ya da aynı dilin konuşulduğu alan şekli bölgelere örnektir. Bir merkez ile bu merkeze mal, hizmet ya da insan akışıyla bağlı çevresinin oluşturduğu bölgelere ise işlevsel (fonksiyonel) bölgeler denir. Bir limanın art bölgesi, bir kentin alışveriş ve iş için insan çektiği alan ya da bir havalimanının hizmet verdiği alan işlevsel bölgelerdir.
İdari ve planlama bölgeleri
Devletler yönetimi kolaylaştırmak için ülkeyi il, ilçe ve mahalle gibi idari bölgelere ayırır; bu bölgelerin sınırları yasalarla belirlenir. Ayrıca istatistik toplamak, bölgeler arası gelişmişlik farklarını izlemek ve kalkınmayı planlamak için iller gruplandırılarak planlama bölgeleri oluşturulur. Türkiye'de bu amaçla İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflandırması kullanılır. Bu bölgeler de insan kararlarıyla belirlendiği için beşerî bölgelerdir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. İzmir kenti; Akdeniz iklim bölgesinde, Ege Bölgesi'nde, İzmir ilinin idari sınırları içinde ve limanının hizmet verdiği art bölgenin merkezinde yer alır. Bu bölgelerin her birinin hangi ölçüte göre belirlendiğini ve türünü belirt.
Çözüm. Akdeniz iklim bölgesi iklim ölçütüne göre belirlenmiş doğal ve şekli bir bölgedir. Ege Bölgesi, iklim, yer şekilleri ve tarım ürünleri gibi özelliklerin birlikte değerlendirilmesiyle belirlenmiş bir coğrafi bölgedir. İzmir ili yasalarla belirlenmiş idari bir bölgedir. Limanın art bölgesi ise bir merkez ile çevresi arasındaki yük akışına dayandığı için işlevsel bir bölgedir. Bu örnek, aynı yerin farklı ölçütlere göre farklı bölgelere ait olabildiğini gösterir.
Örnek 2. Bir kentteki büyük bir alışveriş ve hastane merkezine çevredeki ilçelerden ve köylerden düzenli olarak insan gelmektedir. Bu merkezin çevresiyle oluşturduğu alan hangi tür bölgedir? Bu bölgenin sınırları nasıl değişebilir?
Çözüm. Merkez ile çevresi arasındaki sürekli insan ve hizmet akışına dayanan bu alan işlevsel bir bölgedir. Yakındaki bir ilçede yeni bir hastane ya da alışveriş merkezi açılırsa bazı köyler artık o merkeze yönelir ve bölgenin sınırı daralır. Yeni ve hızlı bir yol yapılırsa daha uzaktaki yerleşmeler de merkeze kolayca ulaşır ve sınır genişler. İşlevsel bölgelerin sınırları bu yüzden kısa sürede değişebilir.
Sık yapılan hatalar
- Bir yerin yalnız tek bir bölgeye ait olabileceğini sanmak.
- İşlevsel bölgeyi her yerinde aynı özellikleri taşıyan bölge sanmak; işlevsel bölge bir merkez ile çevresinin ilişkisine dayanır.
- Planlama bölgelerini doğal bölge saymak; bunlar insan kararlarıyla belirlenen beşerî bölgelerdir.
- Bölge, seçilen ölçüte göre benzerlik gösteren alandır; ölçüt değişince bölge değişir.
- Şekli bölge: her yerde benzer özellik; işlevsel bölge: merkez ve çevresi arasındaki ilişki.
- İdari ve planlama bölgeleri beşerî bölgelerdir.