Su, Toprak ve Bitki konu anlatımı

Konu anlatımı

Su, toprak ve bitki örtüsü, doğal ortamın birbirine sıkı sıkıya bağlı üç unsurudur. İklim, akarsuların ne zaman taşacağını, toprakların nasıl oluşacağını ve hangi bitkilerin yetişeceğini belirler; bitki örtüsü de toprağı korur ve suyun toprağa sızmasını kolaylaştırır. İnsanın tarım, yerleşme ve ekonomik faaliyetleri bu üç kaynağa doğrudan bağlıdır.

Bu sayfada denizleri ve gölleri, akarsu rejimini ve beslenme kaynaklarını, yer altı sularını ve kaynak türlerini, toprak oluşumunu ve toprak türlerini, erozyonu, bitki örtüsü türlerini ve yükselti ile bakının bitki örtüsüne etkisini göreceksin. TYT'de bu konudan çoğunlukla akım verisinden beslenme kaynağı bulma, toprak türünü tanıma ve bakının orman üst sınırına etkisini açıklama soruları gelir.

Okyanuslar ve denizler

Dünya yüzeyinin yaklaşık %71'i okyanus ve denizlerle kaplıdır. Okyanus sularının ortalama tuzluluğu binde 35 dolayındadır. Buharlaşmanın fazla olduğu sıcak ve kurak alanlarda tuzluluk artar; bol yağış, akarsu girişi ve buzul erimesi tuzluluğu azaltır. Bol akarsu alan Karadeniz'in tuzluluğu okyanus ortalamasının yaklaşık yarısı kadar, buharlaşmanın fazla olduğu Akdeniz'inki ise ortalamanın üzerindedir. Bu yüzden İstanbul Boğazı'nda üstte Karadeniz'den Marmara'ya az tuzlu, altta Marmara'dan Karadeniz'e daha tuzlu su akar.

Akarsu rejimi ve beslenme

Bir akarsuyun ve kollarının sularını topladığı alana havza denir. Akarsuyun bir kesitinden saniyede geçen su miktarına akım (debi) denir ve m³/s ile ölçülür. Akımın yıl içindeki değişimine rejim denir. Akarsular yağmur, kar ve buz erimesi, kaynak suları ve göllerle beslenir. Yağmurla beslenenlerin akımı yağışlı mevsimde, kar erimesiyle beslenenlerin akımı ilkbahar sonu ve yaz başında en yüksektir. Kaynak sularıyla beslenen akarsuların akımı yıl boyunca daha dengelidir. Türkiye akarsularının çoğunun rejimi düzensizdir; akım ilkbaharda en yüksek, yaz sonunda en düşük düzeydedir.

Göller ve yer altı suları

Göller oluşumlarına göre tektonik (Hazar, Sapanca), volkanik (Nemrut Krater Gölü), karstik ve set gölleri olarak ayrılır; set gölleri heyelan (Tortum), alüvyon (Bafa), lav (Van Gölü) ya da kıyı kordonu (Küçükçekmece) setiyle oluşur. Yağış sularının geçirimli tabakalardan süzülüp geçirimsiz tabaka üzerinde birikmesiyle yer altı suları oluşur. Yer altı suları yamaç, fay ve karstik kaynaklar olarak yeryüzüne çıkar. Geçirimsiz iki tabaka arasında basınç altındaki suya açılan ve suyun kendiliğinden yükseldiği kuyulara artezyen denir.

Toprağın oluşumu

Toprak, kayaçların çözülmesiyle oluşan malzemenin bitki ve hayvan kalıntılarından gelen organik maddeyle (humus) karışmasıyla oluşur. Toprak oluşumunu iklim, ana kaya, canlılar, yer şekilleri ve zaman etkiler; bunlar arasında en etkili olanı iklimdir. Eğimli yamaçlarda çözülen malzeme sürekli aşağıya taşındığı için toprak ince, düzlüklerde ve yamaç eteklerinde ise kalındır. Gelişmiş bir toprakta yukarıdan aşağıya humuslu üst katman, birikme katmanı, ayrışmış ana kaya ve ana kaya sıralanır.

Toprak türleri ve erozyon

İklim ve bitki örtüsünün etkisiyle yerinde oluşan topraklara zonal topraklar denir: Ekvatoral alanlardaki kırmızı ve verimsiz laterit, bozkır çayırları altındaki humusça zengin çernozyom, soğuk ve nemli iğne yapraklı ormanlar altındaki podzol bunlara örnektir. Yerinde oluşmuş ama ana kaya, su ya da tuz gibi yerel bir etkenin baskın olduğu topraklara intrazonal topraklar denir; kireç taşı üzerindeki terra rossa, çorak (tuzlu) topraklar ve bataklık toprakları böyledir. Akarsu, rüzgâr ve buzulla taşınan alüvyal, lös ve moren toprakları ise azonaldır. Toprağın akarsu ve rüzgârla aşındırılıp taşınmasına erozyon denir.

Bitki örtüsü

Doğal bitki örtüsünü en çok sıcaklık ve yağış belirler; yükselti, bakı, toprak ve insan da etkilidir. Dünyada Ekvator'dan kutuplara doğru tropikal yağmur ormanları, savan, çöl bitkileri, maki, ılıman ormanlar, bozkır, tayga ve tundra kuşakları sıralanır. Türkiye'de Karadeniz kıyılarında gür ormanlar, Akdeniz ve Ege kıyılarında maki ve kızılçam ormanları, iç kesimlerde bozkır, yüksek dağlarda orman üst sınırının üzerinde alpin çayırlar bulunur. Türkiye endemik bitki türleri bakımından da zengindir.

Yükselti ve bakı

Bir dağın eteğinden zirvesine çıkıldıkça sıcaklık azaldığı için bitki örtüsü, Ekvator'dan kutuplara gidildiğinde görülene benzer kuşaklar oluşturur. Orman üst sınırını sıcaklık, iç kesimlerde orman alt sınırını ise nem belirler. Kuzey Yarım Küre'de güneye bakan yamaçlar güneş ışınlarını daha büyük açıyla ve daha uzun süre alır; bu yüzden orman üst sınırı, tarım ve yerleşme üst sınırı bu yamaçlarda daha yüksektedir, kar da daha erken erir. Güney Yarım Küre'de ise kuzeye bakan yamaçlar daha sıcaktır.

Çözümlü örnekler

Sık yapılan hatalar

• Kar erimesiyle beslenen akarsuyun akımının kışın en yüksek olduğunu sanmak; kar kışın birikir, akım ilkbahar sonunda yükselir.
• Artezyeni doğal bir kaynak sanmak; artezyen, basınçlı yer altı suyuna açılan kuyudur.
• Lateriti verimli bir toprak sanmak; bol yağışla besinleri yıkanmış, verimi düşük bir topraktır.
• Orman üst sınırını yağışın belirlediğini düşünmek; üst sınırı sıcaklık, iç kesimlerde alt sınırı nem belirler.
• Kuzey Yarım Küre'de kuzeye bakan yamaçların daha sıcak olduğunu sanmak.