Konu anlatımı
Bir yerde kendiliğinden yetişen bitkilerin oluşturduğu topluluğa doğal bitki örtüsü denir. Bu alt başlıkta bitki örtüsünü etkileyen etmenleri, dünyadaki başlıca bitki örtüsü türlerini ve Türkiye'nin bitki örtüsünü göreceksin.
Etkileyen etmenler
Bitki örtüsünü en çok iklim, yani sıcaklık ve yağış belirler. Bitkilerin büyümesi için yeterli sıcaklık ve nem gerekir; sıcaklık yetersizse ağaç yetişemez, nem yetersizse orman yerine ot ve çalılar yaygınlaşır. Yükselti, bakı ve toprak yerel farklılıklar yaratır. İnsan ise ormanları keserek, yakarak ve meraları aşırı otlatarak doğal bitki örtüsünü büyük ölçüde değiştirmiştir.
Dünyadaki başlıca türler
Ekvatoral iklimde yıl boyu yeşil kalan, çok katlı ve tür bakımından çok zengin tropikal yağmur ormanları yer alır. Savan ikliminde uzun boylu otlar arasında seyrek ağaçlar bulunur. Çöllerde suyu iyi depolayan ve kuraklığa dayanıklı seyrek bitkiler yetişir. Akdeniz ikliminde yaz kuraklığına dayanıklı bodur ağaç ve çalılardan oluşan maki görülür. Nemli orta kuşakta yaprak döken ılıman ormanlar, yarı kurak iç kesimlerde ağaçsız bozkırlar uzanır. Soğuk kuzey alanlarında iğne yapraklı tayga ormanları, kutup dairesi çevresinde ise yosun, liken ve cüce çalılardan oluşan tundra yer alır.
Türkiye'nin bitki örtüsü
Karadeniz kıyılarında her mevsim yağış görüldüğü için kıyıdan yükseklere doğru geniş yapraklı, karışık ve iğne yapraklı ağaçlardan oluşan gür ormanlar yer alır. Akdeniz ve Ege kıyılarında maki yaygındır; dağların alt yamaçlarında kızılçam, daha yükseklerde karaçam ve göknar gibi ağaçlardan oluşan ormanlar bulunur. Maki tahrip edildiğinde yerini daha cılız bir bitki topluluğu olan garig alır. İç Anadolu'da, Doğu Anadolu'nun bazı kesimlerinde ve Güneydoğu Anadolu'da yağış az olduğu için bozkır görülür. Yüksek dağlarda orman üst sınırının üzerinde yazın yeşeren alpin çayırlar bulunur. Türkiye endemik bitki türleri bakımından da zengindir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir bölgede yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır. Doğal bitki örtüsü, yaprakları küçük ve kalın, sert dallı, bodur ağaç ve çalılardan oluşur. Bu bitki örtüsünün adı nedir? Yapraklarının bu özellikleri neye uyumdur?
Çözüm. Yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı olan iklim Akdeniz iklimidir; bu iklimin bodur ağaç ve çalılardan oluşan bitki örtüsüne maki denir. Küçük ve kalın yapraklar, bitkinin yaz kuraklığında yapraklarından daha az su kaybetmesini sağlar. Bu özellikler, uzun ve kurak yazlara karşı geliştirilmiş uyumlardır.
Örnek 2. Türkiye'de Karadeniz kıyılarında gür ormanlar yaygınken İç Anadolu'nun büyük bölümünde doğal bitki örtüsünün bozkır olmasının nedeni nedir?
Çözüm. Karadeniz kıyıları her mevsim bol yağış alır; nemli deniz havası kıyıya paralel uzanan dağların denize bakan yamaçlarında yükselerek yağış bırakır. Bol ve düzenli nem ormanların gelişmesini sağlar. Aynı dağlar nemli havanın iç kesimlere girmesini engellediği için İç Anadolu az yağış alır ve yazlar kurak geçer. Ağaçların yetişmesi için yeterli nem bulunmadığından bu alanlarda kısa boylu otlardan oluşan bozkır yaygındır.
Sık yapılan hatalar
- Makiyi soğuk iklim bitkisi sanmak; maki Akdeniz ikliminin yaz kuraklığına dayanıklı bitki örtüsüdür.
- Bozkırda ormanların yaygın olduğunu düşünmek; bozkır, nemin yetersiz olduğu ağaçsız otluk alandır.
- Tundrayı iğne yapraklı orman sanmak; iğne yapraklı ormanlar taygadır.
- Ekvatoral: yağmur ormanı; savan: uzun ot ve seyrek ağaç; Akdeniz: maki; karasal: bozkır; soğuk: tayga ve tundra.
- Türkiye: Karadeniz'de gür orman, Akdeniz ve Ege'de maki ve kızılçam, iç kesimlerde bozkır, yükseklerde alpin çayır.
- Maki tahrip edilince yerini garig alır.