Konu anlatımı
Yüksek bir dağa tırmanırken birkaç saat içinde, Ekvator'dan kutuplara binlerce kilometre yolculukta görülen bitki değişimine benzer bir değişim görürsün. Bu alt başlıkta yükseltinin ve bakının bitki örtüsüne etkisini göreceksin.
Yükseltiye bağlı kuşaklar
Yükseldikçe sıcaklık yaklaşık her 200 m'de 1 °C azalır. Bu yüzden bir dağın eteğinden zirvesine doğru bitki örtüsü kuşaklar hâlinde değişir. Örneğin sıcak bir bölgedeki yüksek bir dağda eteklerde sıcağa uyumlu ormanlar, daha yukarıda iğne yapraklı ağaçlar, orman üst sınırının üzerinde çayırlar, en üstte ise kalıcı kar ve buzlar görülür. Bu sıralama, Ekvator'dan kutuplara doğru enleme bağlı olarak görülen bitki kuşaklarına benzer.
Orman üst ve alt sınırı
Ağaçların yetişebildiği en yüksek yere orman üst sınırı denir; bu sınırı sıcaklık belirler, çünkü daha yukarıda yaz sıcaklıkları ağaçların büyümesine yetmez. Orman üst sınırı Ekvator'dan kutuplara doğru alçalır. Kurak iç kesimlerde ise dağların eteklerinde nem yetersiz olduğu için orman ancak yağışın arttığı belirli bir yükseltiden sonra başlar; buna orman alt sınırı denir ve bu sınırı nem belirler. Bu yüzden İç Anadolu'daki dağlarda ormanlar etekte değil, belli bir yükseltiden sonra görülür.
Bakı
Bir yamacın Güneş'e göre konumuna bakı denir. Kuzey Yarım Küre'de Güneş öğle vakti güney yönünde olduğu için güneye bakan yamaçlar ışınları daha büyük açıyla ve daha uzun süre alır; bu yamaçlar kuzeye bakan yamaçlardan daha sıcaktır. Bu nedenle güneye bakan yamaçta orman üst sınırı, tarım ve yerleşme üst sınırı daha yüksektir ve kar daha erken erir; kalıcı kar sınırı da daha yükseğe çıkar. Güney Yarım Küre'de ise Güneş öğle vakti kuzeydedir; orada kuzeye bakan yamaçlar daha sıcaktır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Kuzey Yarım Küre'de doğu-batı doğrultusunda uzanan bir dağda orman üst sınırının güney yamaçta kuzey yamaçtakinden yaklaşık 300 m daha yüksekte olduğu belirleniyor. İki yamacın kayaç yapısı ve eğimi benzerdir. Bu farkı açıkla.
Çözüm. Kayaç ve eğim benzer olduğuna göre fark bakıyla açıklanır. Kuzey Yarım Küre'de Güneş öğle vakti güneydedir; güney yamaç ışınları daha büyük açıyla ve daha uzun süre alır ve daha çok ısınır. Orman üst sınırını sıcaklık belirlediği için ağaçların yetişebileceği sıcaklık koşulları güney yamaçta daha yükseğe kadar sürer. Bu yüzden orman güney yamaçta yaklaşık 300 m daha yükseğe çıkmıştır.
Örnek 2. Güney Yarım Küre'de doğu-batı doğrultusunda uzanan bir dağın hangi yamacında karlar daha erken erir ve tarım alanları daha yükseğe çıkar? Neden?
Çözüm. Güney Yarım Küre'de Güneş öğle vakti kuzey yönündedir. Bu yüzden kuzeye bakan yamaçlar güneş ışınlarını daha büyük açıyla ve daha uzun süre alır, daha çok ısınır. Karlar bu yamaçlarda daha erken erir, tarım ve yerleşme daha yükseğe çıkabilir. Kuzey Yarım Küre için geçerli kural, Güney Yarım Küre'de tersine döner.
Sık yapılan hatalar
- Orman üst sınırını yağışın belirlediğini sanmak; üst sınırı sıcaklık belirler.
- Bakı etkisinin her iki yarım kürede de güney yamacı sıcak yaptığını düşünmek; Güney Yarım Küre'de kuzey yamaç daha sıcaktır.
- İç kesimlerde ormanların dağ eteklerinden başladığını sanmak; nem yetersizse orman ancak belli bir yükseltiden sonra başlar.
- Yükselti arttıkça bitki kuşakları enlem kuşaklarına benzer biçimde değişir.
- Orman üst sınırını sıcaklık, iç kesimlerde alt sınırını nem belirler.
- Kuzey Yarım Küre'de güneye, Güney Yarım Küre'de kuzeye bakan yamaçlar daha sıcaktır.