Konu anlatımı
Yeryüzündeki suyun çok büyük bölümü okyanus ve denizlerde, küçük bir bölümü ise göllerde, akarsularda, yer altında ve buzullarda bulunur. Bu alt başlıkta deniz sularının özelliklerini, Türkiye'yi çevreleyen denizleri ve göllerin oluşumlarına göre türlerini göreceksin.
Tuzluluk
Dünya yüzeyinin yaklaşık %71'i okyanus ve denizlerle kaplıdır. Okyanus sularının ortalama tuzluluğu binde 35 dolayındadır; yani 1 kg deniz suyunda yaklaşık 35 g tuz bulunur. Buharlaşmanın fazla olduğu sıcak ve kurak alanlarda tuzluluk artar. Bol yağış, büyük akarsuların getirdiği tatlı su ve buzulların erimesi tuzluluğu azaltır. Okyanuslarla bağlantısı zayıf olan kapalı ve yarı kapalı denizlerde tuzluluk, bu etkenlere göre ortalamadan çok farklı olabilir.
Türkiye'yi çevreleyen denizler
Karadeniz, Tuna, Dinyeper ve Dinyester gibi büyük akarsulardan bol tatlı su alır ve buharlaşması görece azdır; bu yüzden tuzluluğu okyanus ortalamasının yaklaşık yarısı kadardır. Akdeniz ise sıcak ve kurak yazlar nedeniyle çok buharlaşır, aldığı akarsu suyu da sınırlıdır; tuzluluğu okyanus ortalamasının üzerindedir. İki deniz arasındaki bu fark Boğazlarda iki katlı bir akıntı oluşturur: yüzeyde Karadeniz'in az tuzlu ve hafif suyu Marmara'ya doğru, dipte ise Marmara'nın daha tuzlu ve yoğun suyu Karadeniz'e doğru akar.
Göllerin oluşumu
Göller, yerdeki çukurlukların sularla dolmasıyla oluşur ve çukurluğun nasıl oluştuğuna göre adlandırılır. Yer kabuğunun çökmesiyle oluşan çukurlardaki göllere tektonik göl denir; Hazar, Sapanca ve İznik gölleri örnektir. Sönmüş volkanların kraterlerinde krater gölleri oluşur; Nemrut Krater Gölü bilinen bir örnektir. Kireç taşının erimesiyle oluşan çukurlarda karstik göller bulunur. Bir vadinin önünün kapanmasıyla set gölleri oluşur: heyelanla Tortum ve Sera, alüvyonla Bafa, lav akıntısıyla Van Gölü, kıyı kordonuyla Küçükçekmece oluşmuştur. Doğu Karadeniz'in yüksek dağlarında buzulların oyduğu sirk gölleri, akarsulara kurulan barajların arkasında da baraj gölleri bulunur.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Karadeniz'in tuzluluğu okyanus ortalamasının yaklaşık yarısı kadarken Akdeniz'in tuzluluğu ortalamanın üzerindedir. Bu farkı açıkla ve Boğazlardaki akıntıyla ilişkilendir.
Çözüm. Karadeniz'e çok sayıda büyük akarsu dökülür ve bu akarsular bol tatlı su getirir; serin iklim nedeniyle buharlaşma da görece azdır. Bu yüzden tuzluluk düşüktür. Akdeniz'de ise sıcak ve kurak yazlarda buharlaşma çok fazladır ve aldığı akarsu suyu buharlaşan suyu karşılayamaz; tuzluluk yükselir. Az tuzlu su daha hafif olduğu için Boğazlarda yüzeyden Karadeniz'den Marmara'ya akar, daha tuzlu ve ağır olan Marmara suyu ise dipten Karadeniz'e doğru ilerler.
Örnek 2. Şu gölleri oluşumlarına göre eşleştir: Van Gölü, Hazar Gölü, Tortum Gölü, Bafa Gölü, Nemrut Krater Gölü.
Çözüm. Van Gölü, Nemrut volkanının lavlarının bir çukurun çıkışını kapatmasıyla oluşmuş bir volkanik set gölü olarak bilinir. Hazar Gölü yer kabuğunun çökmesiyle oluşan tektonik bir göldür. Tortum Gölü vadinin bir heyelanla kapanmasıyla oluşan heyelan set gölüdür. Bafa Gölü, Büyük Menderes'in getirdiği alüvyonların eski bir körfezin önünü kapatmasıyla oluşan alüvyal set gölüdür. Nemrut Krater Gölü ise sönmüş bir volkanın kraterinde oluşmuştur.
Sık yapılan hatalar
- Karadeniz'in Akdeniz'den daha tuzlu olduğunu sanmak; Karadeniz'in tuzluluğu daha düşüktür.
- Boğazlarda suyun yalnız tek yönde aktığını düşünmek; yüzeyde ve dipte ters yönlü iki akıntı vardır.
- Bütün set göllerinin aynı yolla oluştuğunu sanmak; set heyelan, alüvyon, lav ya da kıyı kordonuyla oluşabilir.
- Okyanusların ortalama tuzluluğu binde 35 dolayındadır; buharlaşma artırır, tatlı su girişi azaltır.
- Boğazlarda yüzeyde Karadeniz'den Marmara'ya, dipte Marmara'dan Karadeniz'e akıntı vardır.
- Göller: tektonik (Hazar), krater (Nemrut), heyelan seti (Tortum), alüvyal set (Bafa), lav seti (Van), lagün (Küçükçekmece).