Konu anlatımı
Yağış sularının bir bölümü toprağa ve kayaçlara sızarak yer altında birikir. Bu alt başlıkta yer altı suyunun nasıl oluştuğunu, yeryüzüne hangi biçimlerde çıktığını ve artezyen kuyularını göreceksin.
Yer altı suyunun oluşumu
Kum, çakıl ve çatlaklı kireç taşı gibi suyu geçiren tabakalara geçirimli, kil gibi suyu geçirmeyen tabakalara geçirimsiz tabaka denir. Yağış suları geçirimli tabakalardan süzülerek aşağı iner ve geçirimsiz bir tabakanın üzerinde birikir; böylece yer altı suyu oluşur. Yer altı suyunun üst yüzeyine taban suyu seviyesi denir. Bitki örtüsü yağış suyunun toprağa sızmasını kolaylaştırırken beton ve asfalt yüzeyler sızmayı engeller.
Kaynak türleri
Yer altı suyunun kendiliğinden yeryüzüne çıktığı yerlere kaynak denir. Taban suyu seviyesinin bir vadi yamacını kestiği yerde yamaç (vadi) kaynakları oluşur. Fay hatları boyunca derinlerden yükselen sular, yerin içindeki ısıdan etkilendiği için çoğunlukla sıcak ve mineralli olur; bunlara fay kaynağı denir. Türkiye fay hatlarının yaygın olduğu bir ülke olduğu için sıcak su kaynakları bakımından zengindir ve termal turizm gelişmiştir. Kireç taşı arazilerinde yer altındaki boşluklardan çıkan bol sulu kaynaklara karstik kaynak denir.
Artezyen ve gayzer
Geçirimsiz iki tabaka arasında kalan geçirimli bir tabakadaki su, tabakanın yüksekte kalan kesiminden beslendiği için basınç altındadır. Bu tabakaya bir kuyu açıldığında su pompa gerekmeden kendiliğinden yükselir ve bazen fışkırır; bu tür kuyulara artezyen denir. Artezyen doğal bir kaynak değil, insanın açtığı bir kuyudur. Volkanik alanlarda belirli aralıklarla yükseğe fışkıran sıcak su kaynaklarına ise gayzer denir; İzlanda bu kaynaklarıyla tanınır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir yerde yer altı suyunun yeryüzüne çıktığı üç farklı durum gözleniyor: K, bir fay hattı boyunca derinden yükselen sıcak su; L, kireç taşı bir yamacın dibindeki mağaradan çıkan bol su; M, geçirimsiz iki tabaka arasındaki tabakaya açılan bir kuyudan pompasız fışkıran su. Bunlar hangi türlerdir?
Çözüm. K, fay hattı boyunca derinlerden yükselen ve yerin ısısından etkilenen su olduğu için fay kaynağıdır. L, kireç taşının erimesiyle oluşmuş yer altı boşluklarından çıkan su olduğu için karstik kaynaktır. M, geçirimsiz tabakalar arasında basınç altındaki suya açılmış bir kuyu olduğu için artezyendir. M'nin insan yapımı bir kuyu olduğu, K ve L'nin ise doğal kaynak olduğu unutulmamalıdır.
Örnek 2. Kentleşmenin hızla arttığı bir ovada geniş alanlar beton ve asfaltla kaplanmış, aynı dönemde kuyulardan çekilen su miktarı da artmıştır. Bu gelişmeler yer altı suyunu nasıl etkiler?
Çözüm. Beton ve asfalt yüzeyler yağış suyunun toprağa sızmasını engeller; suyun büyük bölümü yüzeyde akıp gider ve yer altı suyu daha az beslenir. Aynı anda kuyulardan çekilen suyun artması, yer altı suyunun azalmasını hızlandırır. Beslenmenin azalması ve tüketimin artması birleşince taban suyu seviyesi düşer, kuyular derinleştirilmek zorunda kalır ve kireç taşı alanlarda obruk riski artabilir.
Sık yapılan hatalar
- Artezyeni doğal kaynak sanmak; artezyen basınçlı suya açılan bir kuyudur.
- Fay kaynaklarının soğuk su verdiğini düşünmek; fay kaynakları çoğunlukla sıcak ve mineralli sudur.
- Kili geçirimli bir tabaka sanmak; kil suyu geçirmez.
- Yer altı suyu geçirimsiz tabaka üzerinde birikir.
- Kaynaklar: yamaç, fay (sıcak, mineralli), karstik (bol sulu).
- Artezyen: geçirimsiz iki tabaka arasındaki basınçlı suya açılan kuyu; gayzer: volkanik alanlarda aralıklı fışkıran sıcak su.