Konu anlatımı
Toprak, bitkilerin yetiştiği ve insanın besinini ürettiği ince ama çok değerli bir katmandır. Bu alt başlıkta toprağın nasıl oluştuğunu, eğimin toprak kalınlığına etkisini ve toprak türlerini göreceksin.
Toprak oluşumu
Toprak, kayaçların çözülmesiyle oluşan malzemenin bitki ve hayvan kalıntılarından gelen organik maddeyle (humus) karışmasıyla oluşur. Toprak oluşumunu iklim, ana kaya, canlılar, yer şekilleri ve zaman etkiler. İklim en etkili etmendir: sıcak ve nemli iklimlerde kimyasal ayrışma hızlı olduğu için kalın topraklar, kurak ve soğuk iklimlerde ince topraklar oluşur. Gelişmiş bir toprakta yukarıdan aşağıya humuslu üst katman, yıkanan maddelerin biriktiği katman, ayrışmış ana kaya ve ana kaya sıralanır.
Eğim ve toprak kalınlığı
Aynı ana kaya ve iklimde bile toprak kalınlığı yer şekline göre değişir. Eğimli yamaçlarda çözülen malzeme yer çekimi ve akan sularla sürekli aşağıya taşındığı için toprak ince kalır, hatta yer yer ana kaya açığa çıkar. Yamaç eteklerinde ve düz ovalarda ise taşınan malzeme birikir ve toprak kalınlaşır. Bu yüzden ovalar tarım için yamaçlardan çok daha elverişlidir.
Zonal topraklar
İklim ve bitki örtüsünün etkisiyle yerinde oluşan, katmanları gelişmiş topraklara zonal topraklar denir. Ekvatoral alanlarda yıl boyu yüksek sıcaklık ve bol yağış altında oluşan laterit, demir ve alüminyum oksitler nedeniyle kırmızıdır; besin maddeleri yağışla yıkandığı için verimi düşüktür. Yarı kurak bozkırlarda uzun boylu çayırların altında oluşan çernozyom humusça çok zengin, koyu renkli ve verimlidir; tahıl tarımına elverişlidir. Soğuk ve nemli iğne yapraklı ormanlar altında asitli ve açık renkli podzol, kurak bozkırlarda kahverengi bozkır toprakları oluşur.
İntrazonal ve azonal topraklar
Yerinde oluşmuş ama ana kaya, su ya da tuz gibi yerel bir etkenin baskın olduğu topraklara intrazonal topraklar denir. Akdeniz ikliminde kireç taşı üzerinde oluşan kırmızı renkli terra rossa, kurak alanlarda buharlaşmayla tuzların biriktiği çorak topraklar ve sürekli suya doygun bataklık toprakları bunlara örnektir. Akarsu, rüzgâr, buzul ya da yer çekimiyle taşınıp biriken malzemeden oluşan ve katmanları gelişmemiş topraklara azonal topraklar denir: akarsuların biriktirdiği alüvyal topraklar, rüzgârla taşınan lös, buzulların bıraktığı moren ve yamaç eteklerinde biriken kolüvyal topraklar böyledir. Delta ovalarındaki alüvyal topraklar Türkiye'nin en verimli topraklarındandır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Aynı ana kaya ve iklim koşullarına sahip bir arazide, eğimi fazla yamaçlarda toprak örtüsünün çok ince, yamaç eteğindeki düzlükte ise kalın olduğu görülüyor. Bunun nedeni nedir ve bu durum tarımı nasıl etkiler?
Çözüm. Ana kaya ve iklim aynı olduğu için fark, yer şekliyle açıklanır. Eğimli yamaçlarda çözülen malzeme birikemez; yer çekimi ve yağış sularıyla sürekli aşağıya taşınır. Taşınan malzeme yamaç eteğindeki düzlükte birikir ve toprak kalınlaşır. Kalın ve nemli topraklara sahip düzlükler tarım için çok elverişliyken ince topraklı yamaçlarda tarım zordur ve erozyon riski yüksektir; bu yamaçlarda ancak teraslama gibi önlemlerle tarım yapılabilir.
Örnek 2. Bir araştırmacı yıl boyu sıcak ve bol yağışlı bir alanda kırmızı renkli, kalın ama verimi düşük bir toprak; yarı kurak bir bozkırda ise koyu renkli, humusça zengin ve çok verimli bir toprak inceliyor. Bu topraklar hangileridir? Kalın olan toprak neden verimsizdir?
Çözüm. Yıl boyu sıcak ve bol yağışlı alandaki kırmızı toprak laterit, bozkırdaki koyu renkli verimli toprak çernozyomdur. Lateritte kimyasal ayrışma çok hızlı olduğu için toprak kalındır; ancak bol yağış, bitkilerin kullandığı besin maddelerini sürekli yıkayarak derinlere taşır. Geride kalan demir ve alüminyum oksitler toprağa kırmızı renk verir, ama verimi düşüktür. Çernozyomda ise yağış az olduğu için besinler yıkanmaz ve çayırlardan gelen bol humus birikir.
Sık yapılan hatalar
- Kalın toprağın her zaman verimli olduğunu sanmak; laterit kalın ama verimsizdir.
- Alüvyal toprağı zonal saymak; alüvyal toprak akarsuyla taşınmış azonal bir topraktır.
- Terra rossayı yalnız iklimle açıklamak; kireç taşı ana kayanın etkisi belirleyicidir.
- Toprak oluşumunda en etkili etmen iklimdir; eğim arttıkça toprak incelir.
- Zonal: laterit, çernozyom, podzol, kahverengi bozkır toprakları.
- İntrazonal: terra rossa, çorak, bataklık; azonal: alüvyal, lös, moren, kolüvyal.