Konu anlatımı
Bir akarsuyun yıl içinde ne zaman kabarıp ne zaman çekildiği, onu besleyen kaynaklara ve havzasının iklimine bağlıdır. Bu alt başlıkta havza, akım ve rejim kavramlarını, beslenme kaynaklarını ve akım verisinden nasıl sonuç çıkarılacağını göreceksin.
Temel kavramlar
Bir akarsuyun ve kollarının sularını topladığı alana havza, iki havzayı birbirinden ayıran sırtlara su bölümü çizgisi denir. Sularını denize ulaştıran havzalar açık havza, ulaştıramayan havzalar kapalı havzadır; Türkiye'de Van Gölü ve Konya çevresi kapalı havzalara örnektir. Akarsuyun bir kesitinden saniyede geçen su miktarına akım ya da debi denir ve m³/s ile ölçülür. Akımın yıl içindeki değişimine rejim denir; akımı yıl boyunca az değişen akarsuların rejimi düzenli, çok değişenlerin rejimi düzensizdir.
Beslenme kaynakları
Yağmur sularıyla beslenen akarsuların akımı havzaya yağışın düştüğü mevsimde yükselir; Akdeniz ikliminde kışın kabarır, yazın neredeyse kurur. Kar ve buz erimesiyle beslenen akarsuların akımı kışın düşüktür, sıcaklıkların arttığı ilkbahar sonu ve yaz başında en yüksek düzeye çıkar. Kaynak sularıyla, özellikle büyük karstik kaynaklarla beslenen akarsuların akımı yıl boyunca dengelidir; Antalya'daki Manavgat Çayı bunun bilinen bir örneğidir. Göllerden çıkan akarsular da gölün düzenleyici etkisiyle daha dengeli akar. Çoğu akarsu bu kaynakların birkaçıyla birden beslenir.
Türkiye akarsularının özellikleri
Türkiye akarsularının çoğunun rejimi düzensizdir; çünkü yağışlar yıl içinde dengeli dağılmaz ve yazlar birçok yerde kurak geçer. Akım genellikle kar erimesinin ve yağışların birleştiği ilkbaharda en yüksek, yaz sonunda en düşüktür. Ortalama yükselti fazla olduğu için akarsuların eğimi ve akış hızı fazladır; bu da hidroelektrik potansiyelini artırırken ulaşıma elverişliliği azaltır. Her mevsim yağış alan Doğu Karadeniz'deki akarsular ile karstik kaynaklarla beslenen akarsular daha düzenli akar.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir akarsuyun akımı aralık ile mart arasında düşük kalıyor, nisanda hızla artıp mayıs ve haziranda en yüksek düzeye çıkıyor, eylülde yeniden azalıyor. Havzası Kuzey Yarım Küre'de, yüksek bir platodadır. Bu akarsuyun beslenme kaynağını ve havzasının iklim özelliğini açıkla.
Çözüm. Akımın kışın düşük kalması, havzaya düşen yağışın bu mevsimde kar olarak biriktiğini ve hemen akışa geçmediğini gösterir. Sıcaklıklar arttıkça karlar erir ve akım ilkbahar sonu ile yaz başında zirveye çıkar. Bu, kar erimesiyle beslenen bir akarsuya özgüdür. Havzanın yüksek bir plato olması ve kışın kar örtüsünün kalıcı olması, kışları soğuk ve karlı geçen karasal bir iklimi gösterir.
Örnek 2. Aynı bölgedeki iki akarsudan K'nin akımı kışın çok yüksek, yazın çok düşük; L'nin akımı ise yıl boyunca neredeyse aynıdır. Hangi akarsu üzerinde kurulacak bir hidroelektrik santralinin üretimi yıl içinde daha az dalgalanır? Neden?
Çözüm. Santralin ürettiği elektrik, türbinlerden geçen su miktarına bağlıdır. K'nin rejimi düzensiz olduğu için yazın akım düşer ve üretim azalır; bu açığı kapatmak için büyük bir baraj gölünde su biriktirmek gerekir. L'nin rejimi düzenli olduğu için akım yıl boyunca dengelidir ve üretim daha az dalgalanır. Bu yüzden L üzerindeki santralin üretimi daha istikrarlı olur.
Sık yapılan hatalar
- Kar erimesiyle beslenen akarsuyun kışın kabardığını sanmak.
- Düzensiz rejimi akımı az olan akarsu sanmak; düzensizlik akımın yıl içinde çok değişmesidir.
- Türkiye akarsularının ulaşıma elverişli olduğunu düşünmek; eğim fazla ve rejim düzensiz olduğu için elverişsizdir.
- Rejim, akımın yıl içindeki değişimidir.
- Yağmur: yağışlı mevsimde kabarır; kar: ilkbahar sonu ve yaz başında; kaynak ve göl: dengeli.
- Türkiye akarsuları: düzensiz rejim, ilkbaharda yüksek akım, büyük eğim, yüksek hidroelektrik potansiyeli.