Konu anlatımı
Bir santimetrelik toprağın oluşması çok uzun zaman alırken, bu toprak tek bir şiddetli yağmurla yok olabilir. Bu alt başlıkta erozyonun nedenlerini, sonuçlarını ve toprağı korumanın yollarını göreceksin.
Erozyon ve nedenleri
Toprağın akan sular ve rüzgârla aşındırılıp taşınmasına erozyon denir. Erozyonu artıran doğal etkenler arasında eğimin fazla olması, kısa sürede çok yağış bırakan sağanaklar ve kurak alanlarda kuvvetli rüzgârlar sayılır. İnsan etkenleri ise daha belirleyicidir: ormanların kesilmesi ve yakılması, meralarda aşırı otlatma, eğimli tarlaların eğim yönünde sürülmesi, anızın yakılması ve toprağın uzun süre çıplak bırakılması erozyonu hızlandırır. Bitki örtüsü kökleriyle toprağı tutar ve yağmur damlalarının toprağa doğrudan çarpmasını engeller; bu yüzden en önemli koruyucudur.
Türkiye'de erozyon
Türkiye'de erozyon önemli bir sorundur. Ortalama yükseltinin ve eğimin fazla olması, yağışların birçok yerde düzensiz ve sağanak biçiminde düşmesi, yaz kuraklığı, doğal bitki örtüsünün uzun süre tahrip edilmesi ve yanlış tarım uygulamaları bunun başlıca nedenleridir. İç Anadolu'nun bazı kurak alanlarında rüzgâr erozyonu da etkilidir; Konya'nın Karapınar çevresinde yürütülen ağaçlandırma ve rüzgâr perdesi çalışmaları bu soruna karşı yapılmıştır.
Sonuçlar ve önlemler
Erozyon toprağın en verimli üst katmanını götürdüğü için tarımsal verimi düşürür. Taşınan malzeme baraj göllerinde birikerek barajların ömrünü kısaltır; bitki örtüsünün yok olması sel ve heyelan riskini artırır, kurak alanlarda çölleşmeyi hızlandırır. Erozyonu önlemek için ağaçlandırma yapılmalı, eğimli yamaçlar teraslanmalı, tarlalar eğime dik yönde, yani eş yükselti eğrilerine paralel sürülmeli, meralarda otlatma düzenlenmeli, rüzgârlı alanlarda rüzgâr perdeleri oluşturulmalı ve toprak uzun süre çıplak bırakılmamalıdır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Eğimli bir yamaçta tarım yapan iki çiftçiden biri tarlasını yamaç boyunca yukarıdan aşağıya, öteki ise yamaca dik yönde, eş yükselti eğrilerine paralel sürüyor. Hangisinin tarlasında erozyon daha fazla olur? Neden?
Çözüm. Yamaç boyunca yukarıdan aşağıya sürülen tarlada saban izleri birer oluk gibi davranır; yağış suyu bu oluklarda toplanarak hızla aşağı akar ve toprağı sürükler. Bu yüzden erozyon fazla olur. Eş yükselti eğrilerine paralel sürülen tarlada ise saban izleri suyun önüne küçük setler gibi diziler; su yavaşlar, daha çok toprağa sızar ve toprak daha az taşınır. Bu yöntem, teraslama ile birlikte eğimli arazilerde erozyonu azaltmanın temel yollarındandır.
Örnek 2. Bir akarsu havzasında ormanların büyük bölümü kesilmiş ve yamaçlar tarlaya açılmıştır. Bu gelişme, havzadaki baraj gölünü ve aşağı kesimdeki yerleşmeleri nasıl etkileyebilir?
Çözüm. Ormanların kesilmesiyle toprak korumasız kalır ve erozyon hızlanır. Akarsuların taşıdığı toprak ve kum miktarı artar; bu malzeme baraj gölünde birikerek gölün su tutma kapasitesini azaltır ve barajın ekonomik ömrünü kısaltır. Bitki örtüsü yağış suyunu tutamadığı için sağanaklarda yüzeysel akış artar; aşağı kesimdeki yerleşmeler sel ve taşkın tehlikesiyle daha sık karşılaşır.
Sık yapılan hatalar
- Tarlaları eğim yönünde sürmenin erozyonu azalttığını sanmak; eğime dik sürmek gerekir.
- Erozyonun yalnız akan sularla olduğunu düşünmek; kurak alanlarda rüzgâr erozyonu da önemlidir.
- Erozyonun yalnız tarımı etkilediğini sanmak; barajların dolması ve sel riski de sonuçlarıdır.
- Erozyonun başlıca nedenleri: eğim, sağanak, bitki örtüsünün tahribi, aşırı otlatma, eğim yönünde sürme.
- Önlemler: ağaçlandırma, teraslama, eş yükselti eğrilerine paralel sürme, rüzgâr perdesi, otlatmanın düzenlenmesi.
- Erozyon verimi düşürür, barajları doldurur, sel ve çölleşmeyi artırır.