Konu anlatımı
Türkiye'nin iklimi, bitki örtüsü, tarım ürünleri ve ekonomik önemi büyük ölçüde konumundan kaynaklanır. Bu alt başlıkta Türkiye'nin matematik ve özel konumunu ve bu konumun sonuçlarını göreceksin.
Matematik konum
Türkiye yaklaşık 36° ile 42° kuzey paralelleri ve 26° ile 45° doğu meridyenleri arasında yer alır. Bu konumun sonuçları şunlardır: Türkiye Kuzey Yarım Küre'de ve orta kuşakta yer aldığı için dört mevsim belirgin yaşanır. Yengeç Dönencesi'nin kuzeyinde olduğundan güneş ışınları hiçbir zaman dik gelmez ve öğle vakti cisimlerin gölgesi her zaman kuzeye düşer. Güneyden kuzeye gidildikçe sıcaklık genel olarak azalır ve gündüz süresinin yıllık değişimi artar. En doğu ile en batı arasında yaklaşık 76 dakikalık yerel saat farkı vardır.
Özel konum
Türkiye'nin üç tarafı denizlerle çevrilidir: kuzeyde Karadeniz, batıda Ege Denizi, güneyde Akdeniz bulunur; Marmara Denizi ise tümüyle Türkiye topraklarının içindedir. Türkiye Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarının birbirine en çok yaklaştığı yerde, iki kıta arasında bir köprü konumundadır. İstanbul ve Çanakkale boğazları Karadeniz ile Akdeniz arasındaki tek deniz yoludur. Türkiye, petrol ve doğal gaz kaynakları zengin bölgelere yakın olduğu için önemli bir enerji geçiş ülkesidir.
Yükselti ve yer şekillerinin etkisi
Türkiye'nin ortalama yükseltisi 1100 metrenin üzerindedir ve yükselti genel olarak batıdan doğuya doğru artar. Bu yüzden doğuya gidildikçe kışlar sertleşir, kar örtüsü yerde daha uzun süre kalır. Karadeniz ve Akdeniz'de dağların kıyıya paralel uzanması kıyı ile iç kesim arasında belirgin iklim farkları yaratır. Kısa mesafelerde yükselti ve yer şekillerinin değişmesi, Türkiye'de iklim, bitki örtüsü ve tarım ürünlerinin çok çeşitli olmasını sağlar.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Türkiye'deki şu durumları matematik konumun ve özel konumun sonuçları olarak ayır: I. Öğle vakti gölgelerin her zaman kuzeye düşmesi, II. Karadeniz kıyısındaki bir kentin, aynı enlemdeki bir iç Anadolu kentinden çok daha fazla yağış alması, III. Güneyden kuzeye gidildikçe 21 Haziran'da gündüz süresinin uzaması, IV. Boğazlar nedeniyle Türkiye'nin uluslararası ulaşımda önemli olması.
Çözüm. I ve III, Türkiye'nin Kuzey Yarım Küre'de ve Yengeç Dönencesi'nin kuzeyinde, belirli enlemler arasında bulunmasından kaynaklanır; ikisi de matematik konumun sonucudur. II'de iki kent aynı enlemde olduğu için fark, kıyıya paralel dağların nemli havayı kıyıda tutması gibi özel konum etkenleriyle açıklanır. IV, Türkiye'nin denizler ve kıtalar arasındaki yeriyle ilgilidir; bu da özel konumun sonucudur.
Örnek 2. Türkiye'nin en doğu ucu ile en batı ucu arasındaki boylam farkı yaklaşık 19°'dir. Ulusal saat 12.00'yi gösterdiğinde 45° doğu meridyeninin yaklaşık 19° batısındaki bir yerde yerel saat kaçtır?
Çözüm. Ulusal saat 45° doğu meridyeninin yerel saatidir. 19°'lik boylam farkı 19 × 4 = 76 dakika, yani 1 saat 16 dakikalık yerel saat farkı oluşturur. Bu yer batıda olduğu için yerel saati geridir: 12.00 − 1 saat 16 dakika = 10.44. Bu örnek, Türkiye'nin batısında ulusal saatle yerel saat arasındaki farkın bir saati aştığını gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Türkiye'de güneş ışınlarının yılın bir gününde dik geldiğini sanmak.
- Boğazların önemini matematik konumla açıklamak; bu, özel konumun sonucudur.
- Türkiye'de sıcaklığın yalnız enleme göre değiştiğini düşünmek; yükselti ve denize uzaklık da belirleyicidir.
- Türkiye yaklaşık 36°–42° kuzey ve 26°–45° doğu arasındadır.
- Matematik konum: dört mevsim, dik ışın yok, gölgeler kuzeye, en doğu ile en batı arasında yaklaşık 76 dakika fark.
- Özel konum: üç yanı deniz, kıtalar arası köprü, Boğazlar, yüksek ve batıdan doğuya artan yükselti.