Konu anlatımı
Aynı enlemdeki iki yerin iklimi çok farklı olabilir. Bu farkın nedeni, o yerlerin özel konumudur. Bu alt başlıkta iklimi etkileyen özel konum etkenlerini ve sınavda bu etkenleri matematik konumdan ayırmayı göreceksin.
Denize uzaklık ve yükselti
Su, karaya göre daha geç ısınır ve daha geç soğur. Bu yüzden denize yakın yerlerde yazlar daha serin, kışlar daha ılık geçer ve yıllık sıcaklık farkı azdır. Denizden uzak iç kesimlerde ise yazlar sıcak, kışlar soğuk geçer; buna karasallık denir. Yükselti arttıkça hava seyrelir ve sıcaklık azalır; yaklaşık her 200 m'de sıcaklık 1 °C düşer. Bu yüzden aynı enlemdeki bir dağ kentinde kış, kıyıdaki kentten çok daha sert geçer.
Dağların uzanışı ve bakı
Kıyıya paralel uzanan dağlar, denizden gelen nemli havanın iç kesimlere girmesini engeller. Nemli hava denize bakan yamaçlarda yükselip soğuyarak bol yağış bırakır, dağın ardındaki iç kesimler ise az yağış alır. Türkiye'de Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında dağlar kıyıya paralel uzandığı için kıyı ile iç kesim arasında belirgin iklim farkı vardır. Ege'de dağlar kıyıya dik uzandığından deniz etkisi vadiler boyunca iç kesimlere sokulur. Kuzey Yarım Küre'de güneye bakan yamaçlar daha çok güneş aldığından daha sıcaktır; buna bakı etkisi denir.
Okyanus akıntıları ve rüzgârlar
Ekvator tarafından gelen sıcak okyanus akıntıları geçtikleri kıyıları ılıtır, kutup tarafından gelen soğuk akıntılar ise serinletir. Kuzey Avrupa'nın batı kıyılarındaki limanların kışın donmaması sıcak akıntının, aynı enlemlerde bazı doğu kıyılarında denizin kışın donması soğuk akıntının etkisidir. Denizden esen rüzgârlar nem ve ılıklık, karadan esen rüzgârlar kuruluk ve sıcaklık uçları getirir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Yaklaşık aynı enlemde bulunan K ve L kentlerinden K, denize bakan bir yamaçta yılda yaklaşık 1500 mm yağış alıyor. Aynı dağ sırasının ardındaki çukur bir ovada bulunan L ise yılda yaklaşık 350 mm yağış alıyor. Bu farkı açıkla.
Çözüm. İki kent aynı enlemde olduğu için güneş ışınlarının geliş açısı ve gündüz süreleri aynıdır; fark enlemle açıklanamaz. Denizden gelen nemli hava, K'nin bulunduğu yamaç boyunca yükselirken soğur ve yoğunlaşarak bol yağış bırakır. Dağı aşıp ovaya inen hava ısınır ve kurur; bu yüzden L az yağış alır. Fark, dağların uzanış doğrultusu ve kentlerin bu dağlara göre konumu gibi özel konum etkenlerinden kaynaklanır.
Örnek 2. Aynı enlemde, deniz seviyesine yakın iki kentten K'de ocak ortalaması 8 °C, temmuz ortalaması 24 °C; L'de ocak ortalaması −10 °C, temmuz ortalaması 24 °C ölçülüyor. Hangi kent denize daha yakındır? Yıllık sıcaklık farklarını bul.
Çözüm. Yıllık sıcaklık farkı K'de 24 − 8 = 16 °C, L'de 24 − (−10) = 34 °C'dir. Deniz, karadan geç ısınıp geç soğuduğu için kıyıdaki yerlerde kışlar ılık, yıllık sıcaklık farkı küçük olur. Bu yüzden yıllık farkı küçük olan K denize daha yakındır; kışları çok soğuk geçen L ise karasallığın etkisindeki iç kesimde bulunur. İki kent aynı enlemde ve alçakta olduğu için bu farkı belirleyen etken denize uzaklıktır.
Sık yapılan hatalar
- Aynı enlemdeki iki yerin iklim farkını güneş ışınlarının geliş açısıyla açıklamak.
- Kıyıda kışların daha soğuk geçtiğini sanmak; deniz kıyıyı kışın ılıtır, yazın serinletir.
- Dağın denize bakan yamacı ile ardındaki ovanın aynı miktarda yağış alacağını düşünmek.
- Özel konum etkenleri: denize uzaklık, yükselti, dağların uzanışı, bakı, akıntılar, rüzgârlar.
- Kıyıda yıllık sıcaklık farkı az, iç kesimde fazladır.
- Kıyıya paralel dağlar nemli havayı tutar; dağın ardı kuru kalır.