Konu anlatımı
Sel ve taşkınlar Türkiye'de en sık görülen ve en çok can ve mal kaybına yol açan afetler arasındadır. Bu alt başlıkta sel ve taşkının nasıl oluştuğunu, riski artıran koşulları ve zararları azaltmanın yollarını göreceksin.
Sel ve taşkın kavramları
Kısa sürede düşen şiddetli yağışlar ya da hızlı kar erimesiyle akarsuyun akımının birden artmasına sel denir; seller özellikle eğimli ve küçük havzalarda çok hızlı gelişir. Akarsuyun yatağından taşarak çevresindeki alanları su altında bırakmasına taşkın denir. Taşkınlar çoğunlukla uzun süren yağışlarla ya da kar erimesinin yağışlarla birleştiği dönemlerde geniş ovalarda görülür. İki olay sık sık birlikte yaşanır ve birlikte anılır.
Riski artıran koşullar
Kısa süreli ve çok şiddetli sağanaklar, eğimli havzalar ve kar erimesi doğal koşullardır. Havzadaki ormanların ve bitki örtüsünün tahrip edilmesi yağış suyunun toprağa sızmasını azaltır ve yüzeyde hızla akmasına yol açar. Kentlerde beton ve asfalt gibi geçirimsiz yüzeyler de aynı etkiyi yapar. Dere yataklarının daraltılması, üzerlerinin kapatılması ve yataklara ev ve iş yeri yapılması suyun yolunu keser; taşan su doğrudan yerleşmeleri vurur.
Önlemler
Dere yatakları ve taşkın alanları boş bırakılmalı, buralarda yapılaşmaya izin verilmemelidir. Yatakların ıslahı, taşkın setleri ve barajlar akımı düzenler. Havzalarda ağaçlandırma ve eğimli tarlalarda teraslama yüzeysel akışı yavaşlatır ve suyun toprağa sızmasını artırır. Kentlerde geçirimli yüzeyler ve yağmur suyu toplama sistemleri yaygınlaştırılmalıdır. Meteorolojik erken uyarılar ve tahliye planları da can kaybını azaltır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir belediye, ilçeden geçen derenin taşkın riskini değerlendirmek için şu durumları inceliyor: I. Dere havzasındaki ormanların kesilmiş olması, II. Havzadaki eğimli tarlaların teraslanmış olması, III. Dere yatağının içine konut yapılmış olması, IV. Havzada kalın ve geçirimli bir toprak örtüsünün bulunması. Hangileri riski artırır?
Çözüm. Ormanların kesilmesi (I) yağış suyunun toprağa sızmasını azaltır ve yüzeysel akışı hızlandırır; dere yatağına yapılan konutlar (III) suyun yolunu daraltır ve doğrudan zarar görür. Bu ikisi riski artırır. Teraslama (II) yüzeysel akışı yavaşlatır; kalın ve geçirimli toprak (IV) suyun toprağa sızmasını kolaylaştırır. Bu ikisi riski azaltan durumlardır.
Örnek 2. Dağlık ve eğimli bir havzada bir gece içinde yağan şiddetli sağanaktan birkaç saat sonra küçük bir derede su seviyesi birden yükselmiş ve dere kenarındaki yapıları yıkmıştır. Bu olayın türünü ve bu kadar hızlı gelişmesinin nedenini açıkla.
Çözüm. Kısa sürede düşen şiddetli yağışla akımın birden artması seldir. Havza eğimli ve küçük olduğu için yağış suyu kısa sürede yamaçlardan dereye ulaşmış, toprak bu kadar suyu emecek zamanı bulamamıştır. Bu yüzden su seviyesi birkaç saat içinde yükselmiştir. Dere kenarına yapılmış yapılar suyun yolu üzerinde kaldığı için en çok zarar gören yerler olmuştur.
Sık yapılan hatalar
- Teraslamanın ve geçirimli toprağın sel riskini artırdığını sanmak.
- Sel riskini yalnız yağış miktarıyla açıklamak; bitki örtüsü ve yapılaşma da belirleyicidir.
- Dere yataklarının kuru olduğu dönemlerde yapılaşmaya uygun olduğunu düşünmek.
- Sel: kısa sürede ani akım artışı; taşkın: akarsuyun yatağından taşması.
- Riski artıranlar: şiddetli sağanak, kar erimesi, orman kaybı, geçirimsiz yüzey, yatağa yapılaşma.
- Önlemler: yatakları boş bırakma, ıslah, set, ağaçlandırma, teraslama, erken uyarı.