Konu anlatımı
Çığ, yüksek ve karlı dağlık alanlarda yerleşmeleri, yolları ve kayak merkezlerini tehdit eden bir afettir. Bu alt başlıkta çığın hangi koşullarda oluştuğunu, Türkiye'de nerede ve ne zaman görüldüğünü ve çığa karşı alınan önlemleri göreceksin.
Çığı oluşturan koşullar
Çığ, eğimli bir yamaçta biriken kar kütlesinin dengesini kaybederek aniden kopması ve aşağıya kaymasıdır. Çığların büyük bölümü eğimi yaklaşık 30 ile 45 derece arasındaki yamaçlarda oluşur; daha az eğimli yamaçlarda kar tutunur, çok dik yamaçlarda ise kar biriken büyük kütleler oluşturamadan küçük parçalar hâlinde akar. Sertleşmiş eski karın üzerine kısa sürede kalın taze kar birikmesi, iki tabaka arasında zayıf bir kayma yüzeyi oluşturur. Havanın aniden ısınması ya da kar üzerine yağmur yağması karı ağırlaştırır ve tabakalar arasındaki bağı zayıflatır.
Bitki örtüsü, yer ve zaman
Sık orman örtüsü karı yerinde tutar ve kaymayı engeller; bu yüzden çığlar çoğunlukla ağaçsız yamaçlarda görülür. Türkiye'de çığlar en çok kışların uzun ve karlı geçtiği Doğu Anadolu'nun yüksek ve eğimli kesimlerinde ve Doğu Karadeniz'in yüksek dağlarında yaşanır. Çığlar kar örtüsünün kalın olduğu kış aylarında ve havanın ısınmaya başladığı ilkbahar başında yoğunlaşır; yaz aylarında yerleşmelerin çevresinde görülmez.
Önlemler
Çığ riski olan yamaçların ağaçlandırılması, karı yerinde tutan en kalıcı önlemdir. Yamaçlara kurulan kar tutucu bariyerler ve çitler karın kaymasını önler; yerleşmelerin ve yolların önüne yapılan yarıcı duvarlar ve setler çığın yönünü değiştirir. Dağ yollarının riskli kesimlerinde üstü kapalı galeriler yapılır. Çığ riskli yamaçların eteklerine yerleşme kurulmamalı, kayak merkezlerinde risk haritaları hazırlanmalı ve kar durumuna göre uyarılar yapılmalıdır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir kayak merkezinin güvenlik ekibi şu gözlemleri not ediyor: I. Yamacın eğimi yaklaşık 35 derece, II. Yamaç sık iğne yapraklı ağaçlarla kaplı, III. Sertleşmiş eski karın üzerine iki günde kalın taze kar yağmış, IV. Kar yağışının ardından hava aniden ısınmış. Bu gözlemlerden hangileri çığ riskini artırır?
Çözüm. Yaklaşık 35 derecelik eğim (I) çığların en sık oluştuğu eğim aralığındadır. Eski sert kar üzerinde biriken kalın taze kar (III) tabakalar arasında zayıf bir kayma yüzeyi oluşturur. Ani ısınma (IV) karı ağırlaştırır ve tabakalar arasındaki bağı zayıflatır. Bu üç gözlem riski artırır. Sık orman örtüsü (II) ise karı yerinde tutup kaymayı engellediği için riski azaltır.
Örnek 2. Doğu Anadolu'da yüksek bir dağın eteğindeki bir köyün üst kısmındaki eğimli yamaçlarda ağaç yoktur ve kış aylarında kalın kar birikir. Köyü çığa karşı korumak için hangi önlemler alınabilir? Hangi önlemler bu riskle ilgili değildir?
Çözüm. Yamacın ağaçlandırılması, kar tutucu bariyerler ve çitler kurulması, köyün önüne çığı saptıracak yarıcı duvarlar yapılması ve çok riskli yerlerdeki evlerin daha güvenli alanlara taşınması çığa karşı alınabilecek önlemlerdir. Binaların depreme karşı güçlendirilmesi, dere yatağının ıslahı ya da tarlalarda damla sulamaya geçilmesi kendi başına yararlı olsa da çığ riskini azaltmaz; bunlar deprem, sel ve kuraklığa yönelik önlemlerdir.
Sık yapılan hatalar
- Sık ormanın çığ riskini artırdığını sanmak; orman karı tutar ve riski azaltır.
- Çığların en çok yaz aylarında görüldüğünü düşünmek.
- Eğim arttıkça çığ riskinin sınırsız biçimde arttığını sanmak; çığların çoğu yaklaşık 30 ile 45 derece arasındaki yamaçlarda oluşur.
- Koşullar: yaklaşık 30–45 derece eğim, ağaçsız yamaç, kalın ve tabakalı kar, ani ısınma.
- Türkiye'de Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz'in yüksek kesimleri; kış ve ilkbahar başı.
- Önlemler: ağaçlandırma, kar tutucu bariyer, yarıcı duvar, yol galerisi, riskli yamaç eteğine yerleşmeme.