Konu anlatımı
Doğal koşullar insanın nerede yaşadığını, evini nasıl yaptığını, ne giydiğini ve nasıl geçindiğini etkiler. Bu alt başlıkta doğal ortamın insan yaşamını biçimlendirdiği durumları örneklerle göreceksin. Sınavda bu örnekleri insanın doğayı değiştirdiği durumlardan ayırman beklenir.
Konut mimarisi ve yapı malzemesi
Bol yağmur ve kar alan yerlerde suyun ve karın kolay akması için çatılar dik ve eğimli yapılır. Yağışın az olduğu kurak alanlarda düz damlı evler yaygındır. Çok sıcak ve kurak yerlerde kalın duvarlı, küçük pencereli evler içeriyi serin tutar; soğuk bölgelerde de kalın duvarlar ısıyı içeride korur. Yapı malzemesi genellikle çevrede kolay bulunan malzemedir: ormanı bol Karadeniz'de ahşap, ağacın az olduğu İç Anadolu'da kerpiç ve taş geleneksel olarak kullanılmıştır.
Giyim, beslenme ve geçim
Sıcak bölgelerde ince ve açık renkli, soğuk bölgelerde kalın ve yünlü giysiler tercih edilir. İklim ve toprak hangi ürünün yetişeceğini, dolayısıyla beslenmeyi belirler: sıcak ve yağışlı muson ovalarında pirinç, yarı kurak bozkırlarda tahıl ve hayvancılık öne çıkar. Türkiye'de çay Doğu Karadeniz kıyılarında, muz Alanya ve Anamur çevresinde yetişir. Karlı dağlar kayak turizmine, sıcak ve güneşli kıyılar deniz turizmine olanak verir.
Yerleşme yeri ve dağılışı
Su, yerleşmenin ilk koşuludur; kurak alanlarda köyler kaynak, kuyu ve akarsuların çevresinde toplanır. Dik yamaçlarda düz alan az olduğundan konutlar dağınık kurulur. Taşkın, heyelan ve çığ tehlikesi olan yerlerden kaçınılır. Kuzey Yarım Küre'de güneye bakan yamaçlar daha çok güneş aldığından tarım ve yerleşme bu yamaçlarda daha yükseğe çıkar.
Doğal olayların yaşamı aksatması
Yoğun kar yağışı dağ köylerinin yollarını haftalarca kapatabilir; sis, hava ve deniz ulaşımını aksatabilir. Kuraklık tarım ürünlerini azaltır; sel, heyelan ve deprem can ve mal kaybına yol açar. Bu durumların hepsinde doğal ortam, insanın yaşamını ve etkinliklerini belirlemektedir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Aynı ülkedeki iki köyden birinde evler düz damlı ve kerpiçten, ötekinde dik çatılı ve ahşaptan yapılmıştır. Bu farkı doğal koşullarla açıkla.
Çözüm. Düz dam, yağışın az olduğu bir yöreye işaret eder; kerpiç kullanılması da çevrede ağacın az, toprağın bol olduğunu gösterir. Dik çatı yağmur ve karın bol olduğu bir yöreye uyar; ahşap kullanılması çevrede ormanların yaygın olduğunu gösterir. İki köyde de yapı biçimini ve malzemesini doğal koşullar belirlemiştir; bu, doğanın insan yaşamını etkilemesine örnektir.
Örnek 2. Kurak bir bölgede köylerin birbirinden çok uzak olduğu, ama her köyde evlerin birbirine sokulmuş biçimde toplandığı görülüyor. Bu dağılışın nedenini açıkla.
Çözüm. Kurak bölgelerde su kaynakları az ve dağınıktır. Herkes aynı kaynaktan ya da kuyudan yararlanmak zorunda olduğu için evler suyun çevresinde toplanır; bu yüzden köyler toplu dokuludur. Su kaynakları birbirinden uzak olduğundan köyler de birbirinden uzak kurulmuştur. Burada yerleşmenin yerini ve biçimini belirleyen doğal koşul, su kaynaklarının dağılışıdır.
Sık yapılan hatalar
- Yapı malzemesinin çevreye göre seçilmesini insanın doğayı değiştirmesine örnek saymak; sorularda vurgulanan, doğal koşulların mimariyi belirlemesidir.
- Kar nedeniyle yolların kapanmasını insan kaynaklı bir sorun sanmak.
- Çay ve muz gibi ürünlerin dağılışını yalnız pazar ve ulaşımla açıklamak; belirleyici etken iklimdir.
- Dik çatı bol yağış ve karı, düz dam kuraklığı gösterir.
- Yapı malzemesi çevrede bol bulunan malzemedir: Karadeniz'de ahşap, İç Anadolu'da kerpiç ve taş.
- Kurak alanlarda yerleşmeler su kaynaklarının çevresinde toplanır.