Konu anlatımı
Coğrafyada doğal ortam, birbirine bağlı dört büyük sistem olarak incelenir. Bu alt başlıkta bu sistemleri, insan eliyle oluşturulan beşerî unsurları ve sistemler arasındaki etkileşimin nasıl zincirleme sonuçlar doğurduğunu göreceksin.
Dört doğal sistem
Taş küre (litosfer), Yer'in kayaçlardan oluşan katı dış kısmıdır; dağlar, platolar, ovalar ve toprak bu sistemde yer alır. Su küre (hidrosfer); okyanuslar, denizler, göller, akarsular, yer altı suları ve buzullardan oluşur. Hava küre (atmosfer), Dünya'yı saran gaz katmanıdır; rüzgâr, bulut ve yağış gibi hava olayları burada oluşur. Canlılar küresi (biyosfer) ise bitkilerin, hayvanların ve mikroorganizmaların yaşadığı alandır. Canlılar küresi öteki üç sistemle iç içedir: canlılar toprakta, suda ve havada yaşar.
Doğal ve beşerî unsurlar
İnsan eliyle yapılmamış dağ, akarsu, göl, orman, toprak ve iklim doğal unsurlardır. İnsanın yaptığı köyler, kentler, yollar, köprüler, barajlar, tarlalar, fabrikalar ve limanlar ise beşerî unsurlardır. Bir yerin görünümü bu iki grubun birlikte oluşturduğu bir bütündür. Örneğin bir ovada akarsu, alüvyal toprak ve iklim doğal unsurlar; sulama kanalları, buğday tarlaları ve köy yolları beşerî unsurlardır. Tarla toprağın üzerinde olsa da insanın düzenlediği bir alandır, bu yüzden beşerî unsur sayılır.
Sistemler arasındaki etkileşim
Doğal sistemler sürekli madde ve enerji alışverişi içindedir. Güneş enerjisiyle denizlerden buharlaşan su atmosferde yoğuşur, yağış olarak karalara düşer ve akarsularla yeniden denize döner. Akarsular dağları aşındırır, taşıdığı malzemeyi ovalarda ve kıyılarda biriktirir. Kayaçların çözülmesiyle başlayan toprak oluşumu, iklimin ve canlıların katkısıyla tamamlanır. Bitkiler kökleriyle toprağı tutar, yapraklarından havaya su buharı verir.
Zincirleme değişim
Bir yamaçtaki orman kesildiğinde toprak yağmura karşı korumasız kalır ve erozyon hızlanır. Yağış suyunun toprağa sızması azalır, yüzeyde hızla akan su sel riskini artırır ve yer altı suları daha az beslenir. Akarsuyun taşıdığı malzeme çoğalır, baraj gölleri daha çabuk dolar. Ormanda yaşayan hayvanların yaşam alanı daralır. Görüldüğü gibi tek bir müdahale dört sistemi birden etkileyebilir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir volkanın püskürmesiyle çevreye çok miktarda kül ve lav yayılıyor. Bu olayın doğal sistemlerin her birini nasıl etkileyebileceğini açıkla.
Çözüm. Olay taş kürede başlar; lav ve kül yeni yer şekilleri ve kayaçlar oluşturur. Atmosfere yayılan kül bir süre güneş ışığını engelleyebilir ve hava ulaşımını aksatabilir. Kül ve lav bitki örtüsünü yok eder, hayvanların yaşam alanını bozar; ancak zamanla ayrışan volkanik malzeme verimli topraklar oluşturur. Kül akarsulara ve göllere karışarak suyun niteliğini değiştirir. Böylece bir sistemde başlayan olay öteki sistemleri de etkiler.
Örnek 2. Bir ovada şu unsurlar bulunuyor: alüvyal toprak, sulama kanalı, akarsu, buğday tarlası, rüzgâr, köy yolu. Bunları doğal ve beşerî unsurlar olarak ayır.
Çözüm. Alüvyal toprak akarsuyun biriktirdiği malzemeden oluşmuştur; akarsu ve rüzgâr da insan eliyle yapılmamıştır. Bu üçü doğal unsurdur. Sulama kanalı, buğday tarlası ve köy yolu insanın yaptığı ya da düzenlediği alanlardır; bu üçü beşerî unsurdur. Tarlanın toprağı doğal olsa da tarla, insanın sürüp ektiği bir alan olduğu için beşerî unsur sayılır.
Sık yapılan hatalar
- Toprağı yalnız taş kürenin parçası sayıp iklim ve canlıların toprak oluşumundaki rolünü unutmak.
- Tarlayı doğal unsur sanmak; tarla insanın düzenlediği beşerî bir unsurdur.
- Bir sistemdeki değişikliğin yalnız o sistemi etkilediğini düşünmek.
- Litosfer taş küre, hidrosfer su küre, atmosfer hava küre, biyosfer canlılar küresidir.
- Köy, yol, tarla, baraj ve fabrika beşerî unsurdur.
- Doğal sistemler birbirine bağlıdır; değişiklikler zincirleme yayılır.