Konu anlatımı
Teknoloji geliştikçe insan doğal ortamı daha çok ve daha hızlı değiştirmeye başlamıştır. Bu alt başlıkta bu değişikliklerin örneklerini, yararlarını, doğurduğu sorunları ve doğal kaynakların sürdürülebilir kullanımını göreceksin.
Değişiklik örnekleri
Akarsulara baraj kurmak, bataklıkları kurutmak, denizi doldurarak havalimanı, liman ya da yol yapmak, ormanları kesip tarla ve yerleşme açmak, dağları tünelle delmek, yamaçları teraslamak, kurak alanları sulamak, maden ocakları açmak ve ağaçlandırma yapmak insanın doğal ortamı değiştirdiği durumlardır. Bu örneklerin ortak noktası, akarsu, kıyı, orman, toprak ya da yer şekli gibi doğal bir unsurun insan eliyle biçim ya da işlev değiştirmesidir.
Yararlar ve olumsuz sonuçlar
Barajlar elektrik üretir, sulama ve içme suyu sağlar, taşkınları azaltır; ancak baraj gölünün altında kalan köyler, tarım alanları ve tarihî eserler nedeniyle insanlar başka yerlere taşınmak zorunda kalabilir. Bataklıkların kurutulması geçmişte sıtma hastalığını azaltmış ve yeni tarım alanları kazandırmıştır; buna karşılık sulak alanlarda yaşayan canlıların yaşam alanları yok olmuştur. Orman kesimi erozyon ve sel riskini artırır. Yer altı sularının aşırı çekilmesi su seviyesini düşürür ve kireç taşı arazilerde obruk oluşumunu hızlandırabilir.
Sürdürülebilir kullanım
Doğal kaynakların gelecek kuşakların da ihtiyaçlarını karşılayabileceği biçimde kullanılmasına sürdürülebilir kullanım denir. Ağaçlandırma, teraslama, damla sulama, atık suların arıtılması ve yenilenebilir enerji kaynaklarına yönelme bu anlayışın örnekleridir. Bir müdahale planlanırken yalnız kısa vadeli kazanç değil, doğal sistemlere uzun vadeli etkisi de hesaba katılmalıdır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir akarsu üzerine büyük bir baraj kurulmasının ikişer olumlu ve olumsuz sonucunu yaz.
Çözüm. Olumlu sonuçlar: baraj hidroelektrik enerji üretir, tarım alanlarına sulama suyu ve kentlere içme suyu sağlar, akarsuyun taşkınlarını denetim altına alır. Olumsuz sonuçlar: baraj gölünün altında köyler, tarım alanları ve tarihî eserler kalabilir, bu yüzden halkın taşınması gerekir; baraj akarsuyun taşıdığı malzemenin önemli bir kısmını tuttuğu için aşağı kesimlere ve kıyıya daha az alüvyon ulaşır. Bu örnek, bir müdahalenin hem yarar hem de bedel taşıdığını gösterir.
Örnek 2. Şu durumlardan hangileri insanın doğal ortamı değiştirmesine örnektir: yamaçların teraslanması, sisli havada uçuşların ertelenmesi, kıyıda dalgakıran yapılması, sıcak bölgelerde öğle saatlerinde çalışmaya ara verilmesi?
Çözüm. Teraslamada yamacın biçimi, dalgakıranda kıyının yapısı insan eliyle değiştirilmiştir; bu ikisi insanın doğal ortamı değiştirmesidir. Sis nedeniyle uçuşların ertelenmesi ve sıcak nedeniyle öğle arasında çalışmaya ara verilmesinde ise insan, doğal koşula göre davranışını ayarlamıştır. Bu iki durum doğanın insan yaşamını etkilemesine örnektir.
Sık yapılan hatalar
- Ağaçlandırmayı doğanın insanı etkilemesine örnek saymak; ağaç dikmek de insanın doğal ortamı değiştirmesidir.
- İnsan müdahalelerinin hepsinin zararlı olduğunu düşünmek; bilinçli yapılan ağaçlandırma ve teraslama doğal ortamı korur.
- Barajın yalnız yararlarını görmek; köylerin su altında kalması ve zorunlu taşınma da barajın sonuçlarıdır.
- İnsan doğayı değiştirir: baraj, kurutma, dolgu, orman kesimi, tünel, teraslama, ağaçlandırma.
- Her müdahalenin bir yararı ve bir bedeli olabilir.
- Sürdürülebilir kullanım gelecek kuşakların ihtiyaçlarını da gözetir.