Konu anlatımı
Bazı köylerde evler birbirine bitişiktir, bazılarında ise iki ev arasında yüzlerce metre bulunur. Bu alt başlıkta yerleşmelerin dağılış biçimlerini ve bu biçimleri belirleyen etmenleri göreceksin.
Toplu yerleşme
Evlerin bir arada, birbirine yakın kurulduğu yerleşmelere toplu yerleşme denir. Su kaynaklarının az olduğu ve belirli noktalarda bulunduğu kurak alanlarda herkes aynı kaynaktan ya da kuyudan yararlanmak zorunda olduğu için evler suyun çevresinde toplanır. Tarım alanlarının geniş ve düz olması da evlerin bir arada kurulmasını kolaylaştırır. Geçmişte güvenlik ihtiyacı da toplu yerleşmeyi destekliyordu. Türkiye'de İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'daki köylerin çoğu toplu yerleşmedir.
Dağınık yerleşme
Evlerin birbirinden uzak ve dağınık kurulduğu yerleşmelere dağınık yerleşme denir. Arazinin engebeli olması, düz alanların küçük ve birbirinden kopuk olması evlerin dağılmasına yol açar. Yağışın bol olduğu yerlerde su kaynakları hemen her yerde bulunduğu için herkes kendi tarlasının yanında evini kurabilir. Türkiye'de Doğu Karadeniz'de dağınık yerleşme yaygındır; köyler birbirinden uzak mahallelerden oluşur ve evler yamaçlara dağılmıştır.
Çizgisel yerleşme
Evlerin bir hat boyunca sıralandığı yerleşmelere çizgisel yerleşme denir. Dar vadilerde düz alan yalnız akarsuyun kenarında bulunduğu için evler vadi tabanı boyunca dizilir. Ana yollar, demiryolları, kıyılar ve sulama kanalları da evlerin sıralandığı hatlardır. Türkiye'de Akdeniz kıyısında dağların denize yakın uzandığı yerlerde yerleşmeler dar kıyı şeridi boyunca, Ege'de doğu-batı uzanışlı çöküntü ovaları boyunca, Güneydoğu Anadolu'da da sulama kanalları boyunca sıralanır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Şu yerleşme özelliklerini, belirleyici etkenin su kaynakları ya da yer şekilleri olmasına göre ayır: I. Konya Ovası'ndaki köylerin kuyuların çevresinde toplanması, II. Dağlık bir alanda yerleşmelerin vadi tabanlarında yoğunlaşması, III. Güneydoğu Anadolu'da yeni yerleşmelerin sulama kanalları boyunca sıralanması, IV. Akdeniz kıyısında yerleşmelerin dağların arasında kalan dar kıyı şeridine dizilmesi.
Çözüm. I'de köyler kıt ve noktasal su kaynaklarının çevresinde, III'te ise sulama kanallarının getirdiği su boyunca toplanmıştır; ikisinde belirleyici etken su kaynaklarıdır. II'de dağlık alanda düz alan yalnız vadi tabanlarında bulunur, IV'te dağlar kıyıya yakın uzandığı için yerleşmeye uygun alan dar bir şeritle sınırlıdır; ikisinde belirleyici etken yer şekilleridir.
Örnek 2. Doğu Karadeniz'de yerleşmelerin dağınık olmasının birden fazla nedeni vardır. Bu nedenleri sırala ve hangisinin İç Anadolu'da tam tersi bir durum yarattığını açıkla.
Çözüm. Doğu Karadeniz'de arazi çok engebelidir ve düz alanlar küçük ve dağınıktır; tarım alanları da bu yüzden parça parçadır. Bölge her mevsim bol yağış aldığı için su kaynakları hemen her yerdedir; ev kurmak için bir kaynağın yanına toplanmak gerekmez. İç Anadolu'da ise yağış az ve su kaynakları kıt ve noktasaldır; bu yüzden evler kaynak ve kuyuların çevresinde toplanır. Su kaynaklarının dağılışı iki bölgede birbirinin tersi sonuçlar doğurmuştur.
Sık yapılan hatalar
- Toplu yerleşmeyi yalnız yer şekilleriyle açıklamak; kurak alanlarda belirleyici olan suyun kıt olmasıdır.
- Çizgisel yerleşmelerin yalnız yollar boyunca oluştuğunu sanmak; vadiler, kıyılar ve kanallar da çizgisel yerleşme oluşturur.
- Dağınık yerleşmenin suyun az olduğu yerlerde görüldüğünü düşünmek; dağınık yerleşme suyun bol olduğu engebeli alanlarda yaygındır.
- Toplu: su kıt ve noktasal, tarım alanı geniş; İç Anadolu ve Güneydoğu.
- Dağınık: engebe, bol su, küçük ve dağınık tarım alanları; Doğu Karadeniz.
- Çizgisel: vadi tabanı, yol, kıyı, sulama kanalı boyunca.