Konu anlatımı
Her kentin gelişmesinde öne çıkan bir ya da birkaç faaliyet vardır. Bu alt başlıkta kentlerin fonksiyonlarını, Türkiye'den örnekleri ve bir kentin fonksiyonunun zamanla nasıl değişebileceğini göreceksin.
Kent ve fonksiyon
Kentler nüfusu fazla, ekonomisi büyük ölçüde sanayi, ticaret ve hizmetlere dayanan yerleşmelerdir. Bir kentin gelişmesinde ve nüfusunu artırmasında en etkili olan faaliyete o kentin fonksiyonu denir. Fonksiyonu belirlerken kentte en çok kişinin hangi işte çalıştığına ve kentin büyümesini hangi faaliyetin sağladığına bakılır.
Fonksiyon türleri ve örnekler
Ankara başkent olduğu için yönetim fonksiyonuyla öne çıkar. Kocaeli, Bursa ve Gebze çevresi sanayi; İstanbul ticaret, sanayi ve hizmet; Mersin, İzmir ve İskenderun liman fonksiyonlarıyla tanınır. Antalya, Alanya, Bodrum ve Marmaris turizm kentleridir. Zonguldak taş kömürü, Soma linyit madenciliğiyle gelişmiştir. Tarım ürünlerinin toplandığı, işlendiği ve pazarlandığı ova kentlerinde tarım fonksiyonu öne çıkar. Termal sularıyla tanınan yerlerde sağlık ve termal turizm, Konya gibi inanç merkezlerinde ise inanç turizmi önemli bir fonksiyondur.
Çok fonksiyonlu kentler ve değişim
Büyük kentler çoğunlukla birden fazla fonksiyona sahiptir; İstanbul ticaret, sanayi, liman, turizm, eğitim ve kültür fonksiyonlarını bir arada taşır. Bir kentin fonksiyonu zamanla değişebilir: küçük bir balıkçı kasabası turizmle büyüyerek turizm kentine dönüşebilir, madeni tükenen bir kasaba ise ana fonksiyonunu kaybedince göç vermeye başlayabilir. Bu yüzden kentlerin tek bir faaliyete bağımlı kalmaması, ekonomilerini çeşitlendirmesi önemlidir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Nüfusu büyük ölçüde maden ocaklarında çalışanlardan oluşan bir kasabada madenler kapanıyor. Bu kasabada nüfus ve ekonomi bakımından ne gibi değişiklikler beklenir? Kasaba bu durumdan nasıl kurtulabilir?
Çözüm. Kasabanın temel fonksiyonu madencilik olduğu için madenlerin kapanmasıyla iş olanakları büyük ölçüde ortadan kalkar. İşsiz kalanlar başka yerlere göç eder, nüfus azalır ve yaşlanır; esnaf ve hizmet işletmeleri de müşteri kaybettiği için zor durumda kalır. Kasaba yeni fonksiyonlar kazanarak bu durumdan çıkabilir: eski maden alanlarının müze ya da doğa alanı olarak turizme açılması, küçük sanayi tesislerinin kurulması ya da tarım ve hayvancılığın geliştirilmesi bunlara örnektir.
Örnek 2. Şu kentleri en belirgin fonksiyonlarıyla eşleştir: Kocaeli, Bodrum, İskenderun, Soma.
Çözüm. Kocaeli, çok sayıda sanayi kuruluşu nedeniyle sanayi fonksiyonuyla öne çıkar. Bodrum, kıyı ve deniz turizmiyle büyüyen bir turizm kentidir. İskenderun, limanı ve buna bağlı demir-çelik ve ticaret faaliyetleriyle liman fonksiyonu taşır. Soma ise linyit yataklarına dayalı madencilik ve buna bağlı enerji üretimiyle tanınır.
Sık yapılan hatalar
- Bir kentin yalnız tek fonksiyonu olduğunu sanmak.
- Kentin fonksiyonunu belirlerken çevresindeki doğal özellikleri esas almak; fonksiyon, kentin gelişmesini sağlayan faaliyettir.
- Fonksiyonların hiç değişmediğini düşünmek; turizm ya da maden kaybı gibi gelişmeler fonksiyonu değiştirir.
- Fonksiyon, kentin gelişmesinde öne çıkan faaliyettir.
- Ankara yönetim, Kocaeli sanayi, Mersin liman, Antalya turizm, Zonguldak maden.
- Büyük kentler çok fonksiyonludur; fonksiyon zamanla değişebilir.