Konu anlatımı
Geleneksel konutlar, yöredeki iklime ve kolay bulunan malzemeye göre yapılmıştır. Bu alt başlıkta Türkiye'nin farklı yörelerindeki konut tiplerini ve bu tiplerin doğal ortamla ilişkisini göreceksin.
Malzeme ve iklim
Geleneksel konutlarda çoğunlukla çevrede kolay bulunan malzeme kullanılır: ormanlık yerlerde ahşap, ağacın az olduğu yerlerde kerpiç ve taş. Yağış ve kar fazlaysa çatılar dik ve eğimli, yağış azsa damlar düz yapılır. Çok sıcak ya da çok soğuk yörelerde kalın duvarlar ve küçük pencereler, içerinin sıcaklığını dış koşullardan korur. Sıcak ve güneşli kıyılarda duvarların açık renge boyanması güneş ışınlarını yansıtarak evleri serin tutar.
Karadeniz ve İç Anadolu
Doğu Karadeniz'de bol yağış ve gür ormanlar nedeniyle evler çoğunlukla ahşaptan ve dik çatılı yapılır; evler engebeli yamaçlara dağınık biçimde kurulur. Bu yörede ürünleri nemden ve hayvanlardan korumak için ayaklar üzerine yükseltilmiş ahşap ambarlar yapılır; bunlara serender denir. İç Anadolu'da ise ağaç az, yağış azdır; bu yüzden geleneksel evler kerpiç ve taştan, toprak damlı ve düz çatılı yapılmıştır. Kalın kerpiç duvarlar yazın serinlik, kışın sıcaklık sağlar.
Doğu, Güneydoğu ve Kapadokya
Kışların uzun ve çok soğuk geçtiği Doğu Anadolu'da geleneksel evler kalın duvarlı, küçük pencereli ve basık yapılarak ısı kaybı azaltılmıştır. Sıcak ve kurak Güneydoğu Anadolu'da taş ve kerpiç kullanılır; Şanlıurfa'daki Harran'da ağaç az olduğu için kiriş gerektirmeyen kubbeli kerpiç evler yapılmıştır. Kapadokya'da ise kolay oyulabilen volkanik tüf kayalara oyulmuş konutlar, ambarlar ve kiliseler bulunur; bu mekânlar yazın serin, kışın ılık kalır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Harran'daki geleneksel evlerin kubbeli damlarla ve kerpiçten yapılmasını doğal ortamla açıkla.
Çözüm. Harran sıcak ve kurak bir ovadadır ve çevresinde kiriş yapmaya yetecek ağaç azdır. Kerpiç, toprak ve samandan kolayca yapılabilen bir malzemedir; kubbe biçimi de ahşap kiriş kullanmadan dam örtmeye olanak verir. Kalın kerpiç duvarlar ve kubbeli dam, gündüzün sıcağını içeriye geç geçirerek evi serin tutar. Bu yapı biçimi, doğal ortamın konut mimarisini nasıl belirlediğinin iyi bir örneğidir.
Örnek 2. Doğu Karadeniz'de ürünlerin saklandığı ahşap ambarların ayaklar üzerine yükseltilerek yapılmasının nedeni nedir? Bu durum hangi tür etkileşime örnektir?
Çözüm. Doğu Karadeniz her mevsim bol yağış alan, nemli bir yöredir. Yerden yükseltilmiş ambarlarda hava altından dolaşır ve ürünler topraktan gelen nemden korunur; ayaklar ayrıca fare gibi hayvanların ambara ulaşmasını zorlaştırır. Malzemenin ahşap olması da yörenin ormanlık olmasıyla ilgilidir. Bu durum, doğal koşulların insanın yapı ve yaşam biçimini etkilemesine örnektir.
Sık yapılan hatalar
- Kerpiç evlerin yağışlı ormanlık yörelerde yaygın olduğunu sanmak; kerpiç ağacın az, yağışın az olduğu yörelerin malzemesidir.
- Düz damın bol karlı yörelere uygun olduğunu düşünmek; bol karlı yerlerde çatılar diktir.
- Konut mimarisindeki farkları yalnız gelenekle açıklamak; iklim ve malzeme belirleyicidir.
- Ahşap ve dik çatı: Karadeniz; kerpiç ve düz dam: İç Anadolu.
- Kalın duvar ve küçük pencere: sert kış ya da aşırı sıcak.
- Harran'da kubbeli kerpiç evler, Kapadokya'da tüfe oyulmuş konutlar.