Konu anlatımı
Türkiye'de nüfusun önemli bir bölümü uzun süre kırsal yerleşmelerde yaşamıştır. Bu alt başlıkta kırsal yerleşmelerin özelliklerini, köy altı yerleşme türlerini ve günümüzde kırsal yerleşmelerde yaşanan değişimleri göreceksin.
Kırsal yerleşmenin özellikleri
Kırsal yerleşmeler nüfusu az, ekonomisi büyük ölçüde tarım, hayvancılık, ormancılık ve balıkçılık gibi doğaya dayalı faaliyetlere bağlı yerleşmelerdir. Bu yerleşmelerde evlerin yerini, biçimini ve malzemesini doğal ortam büyük ölçüde belirler. Kırsal yerleşmelerin temel birimi köydür; köylere bağlı olarak kurulan daha küçük ve çoğu zaman geçici yerleşmelere ise köy altı yerleşmeler denir.
Köy altı yerleşmeler
Yayla, yaz aylarında hayvanları otlatmak ve serin havadan yararlanmak için çıkılan yüksek yerlerdeki geçici yerleşmelerdir. Mezra, köye bağlı olarak tarım ve hayvancılık amacıyla kurulmuş küçük yerleşmelerdir ve Doğu ile Güneydoğu Anadolu'da yaygındır. Kom, hayvancılık amacıyla kurulan birkaç evlik yerleşmelerdir. Ağıl, köyden uzaktaki otlaklarda hayvanların barındırıldığı yerlerdir. Oba, konar-göçer toplulukların çadırlarından oluşan geçici yerleşmelerdir. Çiftlik ise geniş tarım arazilerinin işletildiği, işletme binaları ve konutlardan oluşan yerleşmelerdir.
Kırsal yerleşmelerde değişim
Kırdan kente göç nedeniyle birçok köyün nüfusu azalmış ve yaşlanmıştır; bazı mezra ve komlar tümüyle boşalmıştır. Buna karşılık bazı kırsal yerleşmeler yeni işlevler kazanmıştır. Doğu Karadeniz'deki bazı yaylalar, hayvancılık yerleşmesi olmaktan çıkarak yaz aylarında yerli ve yabancı ziyaretçilerin konakladığı turizm yerleşmelerine dönüşmüştür. Kentlere yakın köylerde ise kentlilerin yazlık ve emeklilik konutları çoğalmıştır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Şu tanımları köy altı yerleşme türleriyle eşleştir: I. Konar-göçer bir topluluğun çadırlarından oluşan geçici yerleşme, II. Yaz aylarında hayvanlarla çıkılan yüksek otlaklardaki geçici yerleşme, III. Bir köye bağlı, tarım ve hayvancılık için kurulmuş küçük yerleşme, IV. Geniş tarım arazisinin işletildiği yerleşme.
Çözüm. I, konar-göçerlerin çadırlarından oluştuğu için obadır. II, yaz aylarında hayvan otlatmak için yüksek yerlerde kurulduğu için yayladır. III, bir köye bağlı küçük tarım ve hayvancılık yerleşmesi olduğu için mezradır. IV, geniş arazilerin işletildiği bir tarım yerleşmesi olduğu için çiftliktir.
Örnek 2. Doğu Karadeniz'de eskiden yalnız yaz aylarında hayvan otlatmak için kullanılan bazı yaylalarda bugün pansiyonlar, lokantalar ve hediyelik eşya dükkânları bulunmaktadır. Bu değişimi açıkla.
Çözüm. Bu yaylalar serin yaz iklimi, gür doğası ve göl, şelale gibi güzellikleriyle ziyaretçi çekmeye başlamıştır. Ulaşımın kolaylaşması ve doğa turizmine ilginin artmasıyla yaylalarda turistlere hizmet veren işletmeler açılmıştır. Böylece yerleşmenin fonksiyonu hayvancılıktan turizme doğru değişmiştir. Bu örnek, kırsal yerleşmelerin de zamanla yeni ekonomik işlevler kazanabildiğini gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Yaylayı yıl boyu yaşanan kalıcı bir köy sanmak.
- Mezra ile obayı karıştırmak: mezra köye bağlı küçük tarım yerleşmesi, oba konar-göçerlerin çadır yerleşmesidir.
- Kırsal yerleşmelerin hiç değişmediğini düşünmek; göç ve turizm kırsal yerleşmeleri dönüştürmektedir.
- Kırsal yerleşme: az nüfus, doğaya dayalı ekonomi; temel birim köy.
- Yayla, mezra, kom, ağıl, oba ve çiftlik köy altı yerleşmelerdir.
- Bazı yaylalar turizm yerleşmesine dönüşmüştür.