Konu anlatımı
Sıcaklık ve yağışın yıl içindeki dağılışına göre dünyada farklı iklim tipleri ortaya çıkar. Bu alt başlıkta başlıca iklim tiplerini, nerede görüldüklerini ve doğal bitki örtülerini göreceksin.
Sıcak iklimler
Ekvatoral iklim Ekvator'un iki yanında, Amazon ve Kongo havzaları ile Güneydoğu Asya adalarında görülür; yıl boyu sıcak ve her mevsim yağışlıdır, yıllık sıcaklık farkı çok azdır, bitki örtüsü tropikal yağmur ormanlarıdır. Savan iklimi Ekvatoral iklimin kuzeyinde ve güneyinde görülür; yazlar yağışlı, kışlar kuraktır ve uzun boylu otlar arasında seyrek ağaçlar bulunur. Muson iklimi Güney ve Güneydoğu Asya'da görülür; yaz yağışları çok fazla, kışlar kuraktır, pirinç tarımı yaygındır. Çöl ikliminde yıllık yağış çok azdır, günlük sıcaklık farkı çok büyüktür; Sahra ve Arabistan çölleri dönencelerin çevresindeki yüksek basınç alanında yer alır.
Ilıman iklimler
Akdeniz iklimi Akdeniz'i çevreleyen kıyılar başta olmak üzere orta enlemlerde karaların batı kıyılarının bazı kesimlerinde görülür; yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır. Doğal bitki örtüsü, yaz kuraklığına dayanıklı bodur ağaç ve çalılardan oluşan makidir; Türkiye'de maki, kızılçam ormanlarının tahrip edildiği alanlarda yaygınlaşmıştır. Ilıman okyanusal iklim Batı Avrupa kıyılarında görülür; batı rüzgârlarının etkisiyle her mevsim yağışlıdır, yazlar serin, kışlar ılıktır ve yaprak döken ormanlar yaygındır.
Karasal ve soğuk iklimler
Karasal iklim orta kuşakta denizden uzak iç kesimlerde görülür; yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve karlıdır, yıllık sıcaklık farkı büyüktür ve bitki örtüsü bozkırdır. Daha kuzeyde, Kanada ve Sibirya'nın geniş alanlarında kışların çok uzun ve sert geçtiği tayga iklimi görülür; bitki örtüsü iğne yapraklı ormanlardır. Kutup dairelerinin çevresindeki tundra ikliminde yazlar kısa ve serindir, toprak yalnız yüzeyde çözülür; yosun, liken ve cüce çalılar yetişir. Antarktika ve Grönland'ın iç kesimlerinde ise yıl boyu buzlarla kaplı kutup iklimi vardır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir bölgede yıl boyunca sıcaklık yüksektir; yaz aylarında bol yağış düşerken kış aylarında aylarca yağmur yağmaz. Doğal bitki örtüsü uzun boylu otlar ve aralarında dağınık ağaçlardan oluşur. Bu bölgenin iklim tipi nedir ve dünyada nerede görülür?
Çözüm. Yıl boyu yüksek sıcaklık bölgenin sıcak kuşakta olduğunu gösterir. Yağışın yazın düşmesi, kışın ise uzun bir kurak dönem yaşanması ve uzun boylu otlarla seyrek ağaçlardan oluşan bitki örtüsü savan iklimine özgüdür. Savan iklimi, her mevsim yağışlı Ekvatoral iklim alanının kuzeyinde ve güneyinde, Afrika ve Güney Amerika'nın geniş alanlarında görülür.
Örnek 2. Dünyanın en büyük çöllerinin önemli bir kısmının dönencelerin çevresinde yer almasının nedeni nedir?
Çözüm. Ekvator'da ısınıp yükselen hava, üst atmosferde kutuplara doğru ilerler ve dönencelerin çevresinde alçalır. Alçalan hava ısınır ve bağıl nemi azalır; bu yüzden bulut ve yağış oluşamaz. Bu alçalma, dönencelerin çevresinde dinamik yüksek basınç alanları oluşturur. Yıl boyu süren bu kuru ve kararlı hava, Sahra ve Arabistan gibi büyük çöllerin oluşmasının temel nedenidir.
Sık yapılan hatalar
- Savan ile muson iklimini aynı sanmak; ikisinde de yaz yağışlıdır, ancak muson yağışları çok daha fazladır ve rüzgârların mevsimlik yön değiştirmesine bağlıdır.
- Akdeniz ikliminde yağışın yazın düştüğünü sanmak; Akdeniz ikliminde yazlar kuraktır.
- Tundrada ağaç ormanları bulunduğunu düşünmek; tundrada yosun, liken ve cüce çalılar yetişir.
- Ekvatoral: her mevsim sıcak ve yağışlı; savan ve muson: yaz yağışlı, kış kurak.
- Akdeniz: yaz kurak, kış yağışlı, maki; okyanusal: her mevsim yağışlı, yaprak döken orman.
- Karasal: bozkır; tayga: iğne yapraklı orman; tundra: yosun ve liken.