Konu anlatımı
Yağışın kaynağı havadaki su buharıdır. Bu alt başlıkta nemin ölçülmesini, bağıl nemin sıcaklıkla nasıl değiştiğini, yoğuşma ve yağış şekillerini, yağış türlerini ve yağışın dünyadaki dağılışını göreceksin.
Nem türleri
Mutlak nem, 1 m³ havadaki su buharının gram cinsinden miktarıdır. Maksimum nem, havanın belirli bir sıcaklıkta taşıyabileceği en fazla su buharıdır ve sıcaklık arttıkça artar. Bağıl nem ise mutlak nemin maksimum neme oranının yüzdesidir: bağıl nem = mutlak nem ÷ maksimum nem × 100. Havaya su buharı eklenmeden hava ısınırsa bağıl nem azalır, soğursa artar. Bağıl nem %100'e ulaştığında hava doymuştur ve yoğuşma başlar.
Yoğuşma ve yağış şekilleri
Doymuş hava soğumaya devam edince su buharı küçük su damlacıklarına ya da buz kristallerine dönüşür. Yükseklerde bulut, yeryüzüne yakın yerde sis oluşur. Gece soğuyan yüzeylerde su buharı damlacıklar hâlinde çiy, sıcaklık 0 °C'nin altındaysa buz kristalleri hâlinde kırağı olarak yoğuşur. Bulutlardaki damlacıklar büyüyüp ağırlaşınca yağmur, kar ya da dolu olarak düşer.
Yağış türleri
Yağışın oluşması için havanın yükselip soğuması gerekir. Yerden ısınan havanın yükselmesiyle oluşan yağışa yükselim (konveksiyonel) yağışı denir; Ekvator'da hemen her gün öğleden sonra görülür, Türkiye'de ise iç kesimlerde ilkbahar sonu ve yaz başında öğleden sonra yağan sağanaklar bu türdendir. Nemli havanın dağ yamacı boyunca yükselerek bıraktığı yağışa yamaç (orografik) yağışı denir; Doğu Karadeniz kıyılarındaki bol yağış böyledir. Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaştığı yerde sıcak havanın yükselmesiyle oluşan yağışa cephe yağışı denir; orta kuşakta ve Türkiye'de kış yağışlarının çoğu bu türdendir.
Yağışın dağılışı
Ekvator çevresinde yükselen sıcak ve nemli hava nedeniyle yağış çok fazladır. Dönencelerin çevresinde alçalan kuru hava nedeniyle Sahra ve Arabistan gibi büyük çöller yer alır. Orta enlemlerde karaların batı kıyıları batı rüzgârları sayesinde yağışlı, iç kesimleri daha kuraktır. Soğuk akıntıların geçtiği bazı kıyılarda hava alttan soğuduğu için yükselemez ve kıyı çölleri oluşur. Türkiye'de en fazla yağışı Doğu Karadeniz kıyıları, en azını Tuz Gölü çevresi gibi iç kesimler alır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir çölde öğleden sonra mutlak nem 6 g/m³, maksimum nem 24 g/m³'tür. Gece hava soğuyup maksimum nem 8 g/m³'e iniyor, mutlak nem ise değişmiyor. Öğleden sonra ve gece bağıl nem yüzde kaçtır?
Çözüm. Öğleden sonra bağıl nem = 6 ÷ 24 × 100 = %25'tir. Gece hava soğuyunca taşıyabileceği nem azalır ve bağıl nem 6 ÷ 8 × 100 = %75'e çıkar. Havadaki su buharı miktarı değişmediği hâlde yalnız sıcaklığın düşmesi bağıl nemi üç katına çıkarmıştır. Gece biraz daha soğuma olursa bağıl nem %100'e ulaşabilir ve yerde çiy oluşabilir.
Örnek 2. İç Anadolu'da mayıs ve haziran aylarında sabahları açık olan havanın öğleden sonra bulutlanıp kısa süreli sağanaklara dönüştüğü görülür. Bu yağış hangi türdendir? Neden öğleden sonra düşer?
Çözüm. İlkbahar sonu ve yaz başında güneş ışınları yeryüzünü güçlü biçimde ısıtır. Isınan hava gün içinde yükselir, yükseldikçe soğur ve öğleden sonra yoğuşarak kümülüs bulutları ve sağanak yağış oluşturur. Bu, yerden ısınan havanın yükselmesiyle oluşan yükselim (konveksiyonel) yağışıdır. Isınmanın en güçlü olduğu saatler öğleden sonra olduğu için yağış da genellikle bu saatlerde düşer.
Sık yapılan hatalar
- Maksimum nemin sıcaklıktan bağımsız olduğunu sanmak; sıcaklık arttıkça maksimum nem artar.
- Kırağının yağış olduğunu düşünmek; kırağı yeryüzünde doğrudan yoğuşmayla oluşur.
- Doğu Karadeniz'deki bol yağışı yükselim yağışına bağlamak; bu yağış yamaç (orografik) yağışıdır.
- Bağıl nem = mutlak nem ÷ maksimum nem × 100; hava ısınırsa azalır, soğursa artar.
- Yükselim: yerden ısınan hava; yamaç: dağ boyunca yükselen hava; cephe: hava kütlelerinin karşılaşması.
- Ekvator ve 60° enlemleri yağışlı, dönenceler çevresi ve kutuplar kuraktır.