Konu anlatımı
Rüzgârın nedeni, yeryüzünde farklı ısınma sonucu ortaya çıkan basınç farklarıdır. Bu alt başlıkta basıncın nasıl oluştuğunu, basınç alanlarını ve sürekli, mevsimlik ve günlük rüzgârları göreceksin.
Basınç
Basınç, atmosferin birim alana yaptığı ağırlıktır ve barometreyle ölçülür. Deniz seviyesinde normal basınç 1013 milibar, yani 760 mm cıva yüksekliğidir. Yükseldikçe üstte kalan hava azaldığı için basınç düşer. Isınan hava genleşip yükselir ve yeryüzünde alçak basınç oluşur; soğuyan hava ağırlaşıp alçalır ve yüksek basınç oluşur. Sıcaklığa bağlı bu basınca termik basınç denir: Ekvator termik alçak, kutuplar termik yüksek basınç alanıdır. Hava hareketleriyle oluşan basınca ise dinamik basınç denir: dönencelerin çevresinde alçalan hava dinamik yüksek, 60° enlemleri çevresinde yükselen hava dinamik alçak basınç oluşturur.
Alçak ve yüksek basınç alanları
Alçak basınç alanında hava yükselir, soğur ve yoğuşur; bu yüzden bulutlu ve yağışlı hava görülür. Kuzey Yarım Küre'de rüzgârlar alçak basınç merkezine saat yönünün tersine doğru eser. Yüksek basınç alanında hava alçalır ve ısınır; hava açık ve kurudur. Kuzey Yarım Küre'de rüzgârlar yüksek basınç merkezinden dışa doğru, saat yönünde eser. Aynı basınçtaki yerleri birleştiren eğrilere izobar denir; izobarların sıklaştığı yerlerde basınç farkı büyük, rüzgâr kuvvetlidir.
Sürekli ve mevsimlik rüzgârlar
Rüzgâr yüksek basınçtan alçak basınca eser ve Dünya'nın dönüşü nedeniyle Kuzey Yarım Küre'de sağa, Güney Yarım Küre'de sola sapar. Alizeler dönencelerin çevresindeki dinamik yüksek basınçtan Ekvator'a doğru eser; sapma nedeniyle Kuzey Yarım Küre'de kuzeydoğudan, Güney Yarım Küre'de güneydoğudan gelir. Batı rüzgârları orta enlemlerde batıdan doğuya eser ve okyanuslardan gelen nemle karaların batı kıyılarını yağışlı yapar. Kutup rüzgârları kutuplardan 60° enlemlerine doğru eser. Musonlar ise Güney ve Güneydoğu Asya'da kara ile denizin mevsimlere göre farklı ısınmasıyla yön değiştirir: yazın denizden karaya esip bol yağış, kışın karadan denize esip kuraklık getirir.
Meltemler ve fön
Gündüz kara denizden çabuk ısınır, kara üzerinde alçak basınç oluşur ve rüzgâr denizden karaya eser; buna deniz meltemi denir. Gece kara çabuk soğur ve rüzgâr karadan denize eser; buna kara meltemi denir. Dağlık alanlarda gündüz vadiden yamaçlara vadi meltemi, gece yamaçlardan vadiye dağ meltemi eser. Dağı aşıp karşı yamaçtan alçalan hava ısınır ve kurur; bu sıcak ve kuru rüzgâra fön denir. Fön karların hızla erimesine ve orman yangını riskinin artmasına yol açabilir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Kuzey Yarım Küre'de dönencenin çevresindeki yüksek basınçtan Ekvator'a doğru esen alizeler neden kuzeyden değil kuzeydoğudan gelir?
Çözüm. Rüzgâr yüksek basınçtan alçak basınca, yani kuzeyden güneye, Ekvator'a doğru esmeye başlar. Ancak Dünya kendi ekseni çevresinde döndüğü için hareket eden hava Kuzey Yarım Küre'de gidiş yönünün sağına sapar. Güneye giden havanın sağı batıdır; rüzgâr batıya doğru saptığı için kuzeydoğudan gelip güneybatıya doğru eser. Güney Yarım Küre'de sapma sola olduğundan alizeler güneydoğudan eser.
Örnek 2. Dağlık bir alanda gündüz rüzgârın vadi tabanından yamaçlara doğru, gece ise yamaçlardan vadi tabanına doğru estiği gözleniyor. Bu durumu açıkla.
Çözüm. Gündüz Güneş'e dönük yamaçlar vadi tabanındaki havadan çabuk ısınır; yamaçlarda ısınan hava yükselir ve vadiden yamaçlara doğru bir hava akımı oluşur; bu, vadi meltemidir. Gece yamaçlar ışıma ile hızla soğur; soğuyup ağırlaşan hava yamaçlardan vadi tabanına doğru akar; bu da dağ meltemidir. İki rüzgâr da günlük ısınma farkından doğduğu için günlük rüzgârlardır.
Sık yapılan hatalar
- Termik alçak basıncın soğuk havayla oluştuğunu sanmak; ısınan ve yükselen hava alçak basınç oluşturur.
- Deniz meltemini gece esen rüzgâr sanmak; deniz meltemi gündüz denizden karaya eser.
- Musonların yalnız yazın estiğini düşünmek; kışın ters yönde, karadan denize eserler.
- Normal basınç 1013 milibar = 760 mm cıva; yükseldikçe basınç azalır.
- Alçak basınç: yükselen hava, bulut ve yağış; yüksek basınç: alçalan hava, açık ve kuru hava.
- Alize kuzeydoğu ve güneydoğudan, batı rüzgârları batıdan eser; muson mevsimlik, meltem günlüktür.