Konu anlatımı
Sıcaklık, iklimin en önemli elemanıdır ve öteki elemanları da etkiler. Bu alt başlıkta atmosferin nasıl ısındığını, sıcaklığı etkileyen etmenleri, günlük ve yıllık sıcaklık farkını ve sıcaklık terselmesini göreceksin.
Atmosfer nasıl ısınır?
Güneş ışınları atmosferi geçerken onu çok az ısıtır. Işınlar yeryüzünü ısıtır, ısınan yeryüzü de çevresine ısı yayar; atmosfer büyük ölçüde bu ısıyla alttan ısınır. Bu yüzden troposferde yükseldikçe sıcaklık azalır: yaklaşık her 200 m'de 1 °C. Günün en yüksek sıcaklığı Güneş'in en tepede olduğu öğle saatinde değil, yeryüzünün biriktirdiği ısının en yüksek düzeye ulaştığı öğleden sonra görülür; en düşük sıcaklık ise Güneş doğmadan hemen önce ölçülür.
Sıcaklığı etkileyen etmenler
Enlem arttıkça ışınların geliş açısı küçülür ve sıcaklık azalır. Yükselti arttıkça sıcaklık düşer. Kara ile deniz farklı ısınır: deniz geç ısınıp geç soğuduğu için kıyılarda yıllık sıcaklık farkı az, iç kesimlerde fazladır. Sıcak okyanus akıntıları kıyıları ılıtır, soğuk akıntılar serinletir. Kuzey Yarım Küre'de güneye bakan yamaçlar daha sıcaktır. Bulutlu ve nemli havada gündüz ısınma da gece soğuma da azalır; bu yüzden günlük sıcaklık farkı kurak ve açık havalı çöllerde çok büyük, nemli kıyılarda küçüktür. Kuzey Yarım Küre'de deniz suyu geç ısınıp geç soğuduğu için en yüksek sıcaklığına genellikle ağustosta, en düşüğüne şubatta ulaşır.
Sıcaklık terselmesi ve izotermler
Kışın açık ve rüzgârsız gecelerde yeryüzü hızla soğur; ağır olan soğuk hava yamaçlardan çukur alanlara ve ova tabanlarına akarak birikir. Böylece çukurdaki hava, yamaçlardaki havadan soğuk olur. Normal durumun tersi olan bu duruma sıcaklık terselmesi denir. Terselme sırasında hava dikey yönde karışamadığı için sis oluşur, don olayları artar ve bacalardan çıkan duman yükselemeyip kirliliği artırır. Aynı sıcaklıktaki yerleri birleştiren eğrilere izoterm denir; yükseltinin etkisi kaldırılarak çizilen izoterm haritaları enlem ve denize uzaklığın etkisini gösterir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Deniz seviyesinde sıcaklığın 25 °C olduğu bir anda, aynı enlemdeki 1600 m yükseltili bir yaylada sıcaklık yaklaşık kaç °C'dir? (Her 200 m'de 1 °C azalma kabul et.)
Çözüm. Yükselti farkı 1600 m'dir. Sıcaklık her 200 m'de 1 °C azaldığı için 1600 ÷ 200 = 8 °C'lik bir düşüş olur. Yayladaki sıcaklık yaklaşık 25 − 8 = 17 °C'dir. Yaz aylarında yaylaların serin olması ve insanların sıcaktan kaçmak için yaylalara çıkması bu ilişkiyle açıklanır.
Örnek 2. Çanak biçimli bir havzada kurulmuş bir kentte kışın rüzgârsız günlerde sabahları yoğun sis görülüyor ve hava kirliliği artıyor. Aynı günlerde çevredeki yamaçlardaki köylerde hava açık ve daha ılık oluyor. Bu durumu açıkla.
Çözüm. Açık ve rüzgârsız kış gecelerinde yeryüzü hızla soğur; soğuyan ve ağırlaşan hava yamaçlardan havzanın tabanına akar ve orada birikir. Böylece havza tabanındaki kent, yamaçlardaki köylerden daha soğuk olur; bu, sıcaklık terselmesidir. Soğuk hava tabakası dikey hava hareketini engellediği için nem yoğuşarak sis oluşturur, ısınmada kullanılan yakıtlardan çıkan duman da yükselemeyip kentin üzerinde birikir.
Sık yapılan hatalar
- Günün en sıcak saatinin öğle 12.00 olduğunu sanmak; en yüksek sıcaklık öğleden sonra görülür.
- Yükseldikçe sıcaklığın her zaman azaldığını düşünmek; terselme durumunda alçaktaki hava daha soğuktur.
- Çöllerde günlük sıcaklık farkının az olduğunu sanmak; kuru ve açık havada fark çok büyüktür.
- Atmosfer alttan, yeryüzünün yaydığı ısıyla ısınır.
- Yükselti: her 200 m'de yaklaşık 1 °C azalma.
- Terselme: kış, açık ve durgun gece, çukur alan; sonuçları sis, don ve kirlilik.