Konu anlatımı
İklimi anlamak için önce atmosferi ve hava durumu ile iklim arasındaki farkı bilmen gerekir. Bu alt başlıkta atmosferin bileşimini ve katmanlarını, iklim elemanlarını ve bu elemanları etkileyen etmenleri göreceksin.
Atmosferin bileşimi
Atmosfer, Dünya'yı saran ve yer çekimiyle Dünya'ya bağlı kalan gaz katmanıdır. Kuru havanın yaklaşık %78'i azot, %21'i oksijen, kalan yaklaşık %1'i argon, karbon dioksit ve öteki gazlardır. Su buharının oranı ise yerden yere ve zamandan zamana değişir; yağışın kaynağı bu su buharıdır. Atmosfer canlılar için gerekli gazları sağlar, Güneş'in zararlı ışınlarını süzer ve gece yeryüzünün aşırı soğumasını önler.
Katmanlar
Atmosferin en alt katmanı troposferdir. Atmosferdeki gazların ve su buharının büyük bölümü bu katmanda bulunur; bulut, yağış ve rüzgâr gibi hava olaylarının neredeyse tamamı burada görülür. Troposferde yükseldikçe sıcaklık azalır. Isınan hava Ekvator'da daha yükseğe çıktığı için troposferin kalınlığı Ekvator'da kutuplardakinden fazladır. Troposferin üstündeki stratosferde ozon tabakası bulunur; ozon Güneş'ten gelen zararlı morötesi ışınların büyük kısmını tutar.
Hava durumu ve iklim
Hava durumu bir yerde kısa süre içinde, örneğin bir gün ya da bir hafta boyunca görülen atmosfer koşullarıdır ve hızla değişebilir. İklim ise geniş bir alanda uzun yıllar boyunca, genellikle en az 30 yıllık gözlemlerin ortalamasıyla belirlenen koşullardır. İklim elemanları sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağıştır. Bu elemanları enlem, yükselti, denize uzaklık, dağların uzanışı, bakı, okyanus akıntıları ve bitki örtüsü gibi etmenler etkiler.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Şu ifadeleri hava durumu ve iklim olarak ayır: I. Bu akşam kentte kuvvetli rüzgâr ve sağanak bekleniyor. II. Bölgede yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlı geçer. III. Dün sabah sis nedeniyle uçuşlar ertelendi. IV. Kentte yıllık ortalama yağış yaklaşık 600 mm'dir.
Çözüm. I ve III belirli bir gün ya da saatteki atmosfer koşullarını anlatır; bunlar hava durumudur. II ve IV ise uzun yıllar boyunca görülen ortalama koşulları anlatır; yazların ve kışların genel özelliği ile yıllık ortalama yağış iklimle ilgilidir. Ayırt ederken ifadenin belirli bir anı mı, yoksa uzun yılların ortalamasını mı anlattığına bak.
Örnek 2. Troposferin kalınlığının Ekvator'da kutuplardakinden fazla olmasını ve bu katmanda yükseldikçe sıcaklığın azalmasını açıkla.
Çözüm. Ekvator'da yeryüzü yıl boyu çok ısınır; ısınan hava genleşerek çok yükseklere kadar çıkar. Bu yüzden troposfer Ekvator'da daha kalındır. Kutuplarda ise hava soğuk ve yoğundur, yükselme zayıftır ve troposfer incedir. Troposfer büyük ölçüde yeryüzünün yaydığı ısıyla alttan ısındığı için yerden uzaklaştıkça ısı kaynağından da uzaklaşılır ve sıcaklık azalır.
Sık yapılan hatalar
- Ozon tabakasının troposferde olduğunu sanmak; ozon tabakası stratosferdedir.
- Kısa süreli bir sıcak hava dalgasını bir yerin iklimi gibi yorumlamak.
- Atmosferde en fazla bulunan gazın oksijen olduğunu sanmak; en fazla bulunan gaz azottur.
- Kuru havanın yaklaşık %78'i azot, %21'i oksijendir.
- Hava olayları troposferde görülür; ozon tabakası stratosferdedir.
- İklim elemanları: sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem, yağış.