Konu anlatımı
Eş yükselti eğrileri, yer şekillerini düz bir kâğıt üzerinde en doğru gösteren yöntemdir. Bu alt başlıkta eğrilerin özelliklerini ve bu eğrilerden tepe, çukur, vadi, sırt, boyun ve falez gibi yer şekillerini nasıl tanıyacağını göreceksin.
Temel özellikler
Eş yükselti eğrileri (izohipsler), aynı yükseltideki noktaları birleştiren kapalı eğrilerdir. Bir haritada ardışık iki eğri arasındaki yükselti farkı sabittir. Eğriler birbirini kesmez; yalnız çok dik yamaçlarda birbirine çok yaklaşır. Kıyı çizgisi 0 m eğrisidir. Eğrilerin sıklaştığı yerlerde eğim fazla, seyrekleştiği yerlerde eğim azdır. Geniş ve düz alanlarda eğriler çok seyrek çizilir.
Tepe, çukur ve boyun
İç içe kapalı eğrilerde içe doğru yükselti artıyorsa tepe vardır. Tepenin yükseltisi en içteki eğrinin değerinden fazla, bir sonraki eğri değerinden azdır. İçe doğru yükselti azalıyorsa çevresine göre alçak bir çukur vardır; bu tür eğriler çoğunlukla içe bakan küçük çizgilerle işaretlenir. İki tepe arasında kalan alçak geçit yerine boyun denir; boyunlar dağları aşan yolların geçtiği yerlerdir.
Vadi, sırt ve falez
Vadilerde eğriler yükseltinin arttığı yöne doğru V biçiminde sokulur. Akarsu bu V'lerin uçlarını birleştiren çizgi boyunca, sivri uçların gösterdiği yönün tersine, yani alçağa doğru akar. Sırtlarda ise eğriler alçak yöne doğru çıkıntı yapar. Kıyıda eğrilerin birbirine çok yaklaştığı, dik yarlar oluşturduğu yerler falezlerdir. Eğrilerin kıyıda seyrek olduğu yerlerde ise alçak ve düz kıyılar bulunur.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir haritada eş yükselti eğrileri 100 m aralıkla çizilmiştir. Bir tepeyi gösteren iç içe kapalı eğrilerden en dıştaki 200 m, en içteki 700 m değerindedir. Tepenin zirvesinin yükseltisi hakkında ne söylenebilir?
Çözüm. İçe doğru yükselti arttığı için bu eğriler bir tepeyi gösterir. Zirve, 700 m eğrisinin içinde kalır; yani yükseltisi 700 m'den fazladır. Eğri aralığı 100 m olduğu için 800 m'de bir eğri daha çizilmesi gerekirdi; çizilmediğine göre zirve 800 m'ye ulaşmaz. Zirvenin yükseltisi 700 m ile 800 m arasındadır.
Örnek 2. Kapalı eğrilerden oluşan bir tepenin batı yamacında eğriler sık, doğu yamacında seyrek çizilmiştir. Batı yamacında bir yerde eğriler yükseltinin arttığı yöne doğru V biçiminde sokulmaktadır. Bu bilgilerden hangi sonuçlar çıkarılabilir?
Çözüm. Eğrilerin sık olduğu batı yamacı dik, seyrek olduğu doğu yamacı daha az eğimlidir. Eğrilerin yükseltinin arttığı yöne doğru V biçiminde sokulması bir vadi olduğunu gösterir. Bu vadideki akarsu, V'lerin sivri uçlarının ters yönünde, yani tepeden uzaklaşarak batıya, alçak kesimlere doğru akar. Batı yamacı dik olduğu için akarsuyun akış hızı da fazla olur.
Sık yapılan hatalar
- Vadide V'lerin sivri ucunun akarsuyun aktığı yönü gösterdiğini sanmak; akarsu sivri uçların tersine, alçağa akar.
- Tepenin yükseltisini en içteki eğrinin değerine eşit sanmak; zirve bu değerden yüksektir.
- Kapalı her eğrinin tepe olduğunu düşünmek; içe doğru yükselti azalıyorsa çukurdur.
- Eğriler sık: dik yamaç; seyrek: az eğim; kıyı çizgisi 0 m eğrisi.
- İçe doğru yükselti artıyorsa tepe, azalıyorsa çukur.
- Vadide eğriler yükseğe doğru V çizer; sırtta alçağa doğru çıkıntı yapar.