Konu anlatımı
Ölçek, bir haritanın ne kadar küçültüldüğünü gösterir ve haritadan yapılan bütün ölçümlerin temelidir. Bu alt başlıkta ölçek türlerini, büyük ve küçük ölçekli haritaların özelliklerini ve ölçek değiştiğinde haritanın nasıl değiştiğini göreceksin.
Kesir ölçek ve çizgi ölçek
Ölçek, haritadaki uzunluğun gerçek uzunluğa oranıdır. Kesir ölçekte pay her zaman 1'dir, payda ise küçültme oranını gösterir: 1/200 000'lik bir haritada 1 cm, gerçekte 200 000 cm, yani 2 km'dir. Çizgi ölçekte ise eşit parçalara ayrılmış bir çizgi üzerinde her parçanın gerçekte kaç km olduğu yazılır. Çizgi ölçeğin üstünlüğü, harita büyütülüp küçültüldüğünde çizginin de aynı oranda değişmesi ve böylece doğru kalmasıdır.
Büyük ölçek, küçük ölçek
Paydası küçük olan ölçeğe büyük ölçek, paydası büyük olan ölçeğe küçük ölçek denir. Örneğin 1/25 000'lik ölçek 1/500 000'lik ölçekten büyüktür. Büyük ölçekli haritalar dar bir alanı çok ayrıntılı gösterir ve bozulmaları azdır; köy, mahalle ve kent haritaları ile topografya haritaları böyledir. Küçük ölçekli haritalar ise ülkeler, kıtalar ya da bütün Dünya gibi geniş alanları gösterir; ayrıntı azdır, bozulma fazladır.
Ölçek değişince ne olur?
Aynı yeri gösteren iki haritada ölçek paydası küçüldükçe o yer haritada daha büyük çizilir. Payda yarıya inerse harita uzunlukları 2 katına, harita alanı ise 2 × 2 = 4 katına çıkar. Payda 3 katına çıkarsa harita uzunlukları üçte birine, alanı dokuzda birine iner. Yani harita alanı, ölçek oranının karesiyle değişir. Gerçek uzunluk ve gerçek alan ise ölçek ne olursa olsun değişmez.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. 1/50 000 ve 1/500 000 ölçekli iki haritayı ayrıntı, gösterebileceği alan ve bozulma bakımından karşılaştır.
Çözüm. 1/50 000'lik haritanın paydası daha küçük olduğu için bu harita daha büyük ölçeklidir. Aynı büyüklükteki kâğıtta daha dar bir alanı gösterir, ama yolları, binaları ve küçük akarsuları ayrıntılı biçimde gösterebilir; bozulması da azdır. 1/500 000'lik harita küçük ölçeklidir; geniş bir alanı gösterir, ayrıntısı azdır ve bozulması daha fazladır.
Örnek 2. Aynı göl 1/20 000 ölçekli bir haritada 20 cm²'lik alan kaplıyor. Bu göl 1/40 000 ölçekli bir haritada kaç cm²'lik alan kaplar?
Çözüm. İkinci haritanın paydası birincinin 2 katıdır; yani ikinci harita 2 kat küçük ölçeklidir. Harita uzunlukları yarıya iner, harita alanı ise 2 × 2 = 4'te birine düşer. Göl ikinci haritada 20 ÷ 4 = 5 cm²'lik alan kaplar. Gerçek alan iki haritada da aynıdır; değişen yalnız gölün haritada çizildiği büyüklüktür.
Sık yapılan hatalar
- Paydası büyük olan ölçeği büyük ölçek sanmak.
- Ölçek yarıya inince harita alanının da yarıya indiğini düşünmek; alan dörtte birine iner.
- Büyük ölçekli haritaların geniş alanları gösterdiğini sanmak; büyük ölçek dar alan ve çok ayrıntı demektir.
- Kesir ölçekte payda küçüldükçe ölçek büyür.
- Büyük ölçek: dar alan, çok ayrıntı, az bozulma.
- Harita alanı ölçek oranının karesiyle değişir; gerçek alan değişmez.