Konu anlatımı
Bir yamacın ne kadar dik olduğu yol, tarım ve yerleşme için önemlidir. Bu alt başlıkta haritadan eğim hesaplamayı, topografya profilini okumayı ve iki noktanın birbirini görüp göremeyeceğini belirlemeyi göreceksin.
Eğim hesabı
Eğim, iki nokta arasındaki yükselti farkının bu noktalar arasındaki yatay uzaklığa oranıdır: eğim (%) = yükselti farkı ÷ yatay uzaklık × 100. Yatay uzaklık haritadan ölçek yardımıyla bulunur; yükselti farkı ise eş yükselti eğrilerinden ya da verilen değerlerden hesaplanır. İki değer aynı birimle, genellikle metreyle yazılmalıdır. Akarsuların eğimi çok küçük olduğundan binde olarak hesaplanır: eğim (binde) = yükselti farkı ÷ uzunluk × 1000.
Topografya profili
Topografya profili, harita üzerinde çizilen bir doğrultu boyunca yer şeklinin yandan görünümüdür. Profil çizilirken doğrultunun eş yükselti eğrilerini kestiği noktalar, aralarındaki uzaklıklar korunarak yatay eksene, yükseltileri de düşey eksene işaretlenir ve noktalar birleştirilir. Yükseltilerin belirgin görünmesi için düşey ölçek genellikle yatay ölçekten büyük seçilir. Profilde dik çizilen bölümler eğimin fazla olduğu ve haritada eğrilerin sıklaştığı kesimlerdir.
Görünürlük
Profil, iki noktanın birbirini görüp göremeyeceğini anlamak için de kullanılır. İki nokta arasına, bu noktaları birleştiren doğrunun üzerine çıkan bir tepe ya da sırt giriyorsa noktalar birbirini göremez. Özellikle iki noktanın her ikisinden de yüksek bir engel aralarında bulunuyorsa görüş kesinlikle engellenir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. 1/30 000 ölçekli bir topografya haritasında 6 cm uzunluğundaki bir patika 380 m yükseltiden başlayıp 920 m yükseltide bitiyor. Patikanın ortalama eğimi yüzde kaçtır?
Çözüm. Haritadaki 6 cm gerçekte 6 × 30 000 = 180 000 cm, yani 1800 m'dir. Yükselti farkı 920 − 380 = 540 m'dir. Eğim = 540 ÷ 1800 × 100 = %30 olur. Yatay uzaklığı santimetre olarak bırakan biri anlamsız derecede küçük bir sonuç bulur; iki değerin de metre olması gerekir.
Örnek 2. Kaynağı 1350 m yükseltide olan ve denize döküldüğü ağzı 0 m'de bulunan bir akarsuyun yatak uzunluğu 450 km'dir. Akarsuyun ortalama eğimi binde kaçtır?
Çözüm. Yükselti farkı 1350 − 0 = 1350 m, yatak uzunluğu 450 km = 450 000 m'dir. Eğim (binde) = 1350 ÷ 450 000 × 1000 = 3 olarak bulunur; yani akarsuyun her 1000 m'lik yolunda ortalama 3 m düşüş vardır. Akarsuların eğimi çok küçük olduğundan yüzde yerine binde kullanılması sonucu okumayı kolaylaştırır.
Örnek 3. Bir profil hattı boyunca eşit aralıklarla K (200 m), L (900 m), M (400 m) ve N (600 m) noktaları sıralanıyor. K'deki biri N'yi görebilir mi?
Çözüm. K ile N arasındaki görüş çizgisi 200 m'den 600 m'ye doğru yükselir; L noktasının bulunduğu yerde bu çizginin yüksekliği 200 ile 600 arasında, yaklaşık 333 m'dir. Oysa L 900 m yükseltidedir; yani hem K'den hem de N'den yüksektir ve görüş çizgisinin çok üstüne çıkar. Bu yüzden L bir engel oluşturur ve K'deki biri N'yi göremez.
Sık yapılan hatalar
- Eğim hesabında yatay uzaklık yerine yükselti farkını paydaya yazmak.
- Akarsu eğimini yüzde ile ifade edip çok küçük sayılar elde etmek; akarsu eğimi binde ile verilir.
- Profilde dik görünen her bölümün gerçekte çok dik olduğunu sanmak; düşey ölçek genellikle büyütülmüştür.
- Eğim (%) = yükselti farkı ÷ yatay uzaklık × 100.
- Akarsu eğimi binde ile hesaplanır.
- Profilde dik bölüm, haritada sık eğri demektir; aradaki yüksek engel görüşü keser.