Konu anlatımı
Yer şekillerinin düz bir kâğıt üzerinde gösterilmesi için farklı yöntemler geliştirilmiştir. Bu alt başlıkta bu yöntemleri, her birinin neyi iyi gösterip neyi gösteremediğini ve fiziki haritaları nasıl okuyacağını göreceksin.
Renklendirme
Renklendirme yönteminde yükselti basamaklarına farklı renkler verilir. Alçak yerler yeşil, yükseldikçe sarı ve açıktan koyuya kahverengi tonlarla gösterilir; en yüksek yerler çok koyu kahverengi ya da kırmızımsı tonlarla boyanabilir. Denizlerde ise derinlik arttıkça mavi koyulaşır. Fiziki haritalarda en çok bu yöntem kullanılır ve hangi rengin hangi yükselti basamağını gösterdiği lejantta belirtilir.
Kabartma, gölgelendirme ve tarama
Kabartma yönteminde yer şekilleri alçı, plastik ya da benzeri malzemeden üç boyutlu modeller hâlinde gösterilir. Gölgelendirme yönteminde ışığın genellikle kuzeybatıdan geldiği varsayılır ve ışık almayan yamaçlar koyu gölgelerle gösterilir; böylece dağlar kabarık görünür. Tarama yönteminde yamaçlar eğim doğrultusunda çizilen kısa çizgilerle gösterilir; eğim arttıkça çizgiler kalınlaşır ve sıklaşır.
Yöntemlerin karşılaştırılması
Gölgelendirme, tarama ve kabartma yer şeklinin genel görünümünü iyi gösterir, ancak bir noktanın kesin yükseltisini vermez. Renklendirme yükselti basamaklarını gösterir ama basamak içindeki ayrıntıyı veremez. Yükselti, eğim ve yer şeklini en doğru gösteren yöntem eş yükselti eğrileridir; topografya haritalarında bu yöntem kullanılır ve çoğu zaman renklendirme ile birlikte uygulanır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Renklendirme yöntemiyle hazırlanmış bir fiziki haritada bir ülkenin kıyı kesimleri yeşil, iç kesimleri sarı ve açık kahverengi, doğu kesimleri ise koyu kahverengi gösterilmiştir. Bu ülkenin yükseltisi hakkında ne söylenebilir?
Çözüm. Renklendirmede yeşil alçak yerleri, sarı ve kahverengi tonlar ise giderek artan yükseltiyi gösterir. Kıyıların yeşil olması kıyı kesimlerinin alçak ovalar olduğunu, iç kesimlerin sarı ve açık kahverengi olması orta yükseklikte plato ve dağlar bulunduğunu gösterir. Doğunun koyu kahverengi olması yükseltinin doğuya doğru arttığını düşündürür. Kesin yükseltiler ise lejanttaki basamaklara bakılarak söylenebilir.
Örnek 2. Bir dağın kesin zirve yükseltisini ve yamaçlarının eğimini öğrenmek isteyen bir mühendis hangi gösterim yöntemini kullanan haritayı seçmelidir? Neden?
Çözüm. Mühendis eş yükselti eğrileriyle çizilmiş bir topografya haritası seçmelidir. Eğrilerin değerleri yükseltiyi sayısal olarak verir, eğriler arasındaki uzaklık da ölçekle birlikte eğimin hesaplanmasını sağlar. Gölgelendirme ve tarama dağın görünümünü canlandırır ama sayısal yükselti vermez; renklendirme ise yalnız yükselti basamaklarını gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Renklendirmede yeşilin her zaman orman gösterdiğini sanmak; fiziki haritada yeşil alçak yerleri gösterir.
- Gölgelendirme ve tarama yöntemleriyle kesin yükselti okunabileceğini düşünmek.
- Denizlerde koyu mavinin sığ yerleri gösterdiğini sanmak; derinlik arttıkça mavi koyulaşır.
- Renklendirme: yeşil alçak, sarı ve kahverengi yüksek; mavi koyulaştıkça deniz derinleşir.
- Gölgelendirmede ışığın kuzeybatıdan geldiği varsayılır; taramada eğim arttıkça çizgiler sıklaşır.
- Yükselti ve eğimi en doğru gösteren yöntem eş yükselti eğrileridir.