Konu anlatımı
Su ve toprak, yaşamın ve tarımın temelidir; kirlendiklerinde etkisi besin zinciri yoluyla insana kadar ulaşır. Bu alt başlıkta su ve toprak kirliliğinin kaynaklarını, sonuçlarını ve önlemlerini göreceksin.
Su kirliliğinin kaynakları
Arıtılmadan akarsulara, göllere ve denizlere bırakılan evsel atık sular ve sanayi atıkları su kirliliğinin başlıca nedenleridir. Tarlalarda aşırı kullanılan gübreler ve tarım ilaçları yağmur sularıyla akarsulara ve yer altı sularına karışır. Gemilerden ve kıyı tesislerinden kaynaklanan petrol sızıntıları, kıyılara ve denizlere atılan plastikler ve öteki katı atıklar da suları kirletir. Ağır metaller gibi bazı kirleticiler canlıların vücudunda birikerek besin zinciri boyunca insana ulaşabilir.
Besin maddesi yüklenmesi ve müsilaj
Gübreler ve atık sularla suya karışan azot ve fosfor gibi besin maddeleri, yosun ve alglerin aşırı çoğalmasına yol açar. Çoğalan algler ölüp ayrışırken sudaki oksijeni tüketir; oksijeni azalan suda balıklar ve öteki canlılar ölür. 2021'de Marmara Denizi'nde görülen ve halk arasında deniz salyası denen yoğun müsilaj tabakasında, denize ulaşan atık suların taşıdığı besin maddeleri ile deniz suyu sıcaklığının artmasının etkili olduğu belirtilmiştir. Atık suların ileri düzeyde arıtılması bu sorunu azaltmanın temel yoludur.
Toprak kirliliği ve tuzlanma
Düzensiz depolanan katı atıklar, sızıntı suları, sanayi atıkları ve gereğinden fazla kullanılan gübre ve tarım ilaçları toprağı kirletir ve verimini düşürür. Kurak ve yarı kurak alanlarda tarlalara gereğinden fazla su verilir ve fazla su drenaj kanallarıyla uzaklaştırılmazsa yer altı suyu yükselir; buharlaşmayla topraktaki tuzlar yüzeye taşınır ve birikir. Bu tuzlanma toprağın verimini düşürür, hatta tarım yapılamaz hâle getirebilir. Damla sulama ve yeterli drenaj tuzlanmayı önler.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Çevresinde yoğun tarım yapılan bir gölde yaz aylarında suyun yeşile döndüğü, kötü koktuğu ve kıyıya ölü balıklar vurduğu gözleniyor. Bu durumun nedeni nedir ve nasıl önlenebilir?
Çözüm. Tarlalarda kullanılan gübreler ve göle karışan atık sular, suya bol miktarda azot ve fosfor taşır. Bu besin maddeleri yaz sıcağında alglerin aşırı çoğalmasına yol açar ve su yeşile döner. Algler ölüp ayrışırken sudaki oksijeni tüketir; oksijeni azalan suda balıklar ölür ve kötü koku oluşur. Gübrenin toprak analizine göre ve gereği kadar kullanılması, göl çevresinde tampon bitki şeritleri oluşturulması ve atık suların arıtılması bu sorunu azaltır.
Örnek 2. Kurak bir ovada sulamaya açıldıktan birkaç yıl sonra bazı tarlaların yüzeyinde beyaz bir tabaka oluştuğu ve verimin düştüğü görülüyor. Bu durum nasıl oluşmuştur?
Çözüm. Tarlalara salma sulamayla gereğinden fazla su verilmiş ve fazla su drenaj kanallarıyla uzaklaştırılmamıştır. Bu yüzden yer altı suyu yüzeye yaklaşmış, kurak iklimde hızla buharlaşan su topraktaki tuzları yüzeye taşımıştır. Yüzeyde biriken tuzlar beyaz bir tabaka oluşturmuş ve bitkilerin suyu almasını zorlaştırarak verimi düşürmüştür. Damla sulamaya geçilmesi ve drenaj kanallarının yapılması tuzlanmayı önler.
Sık yapılan hatalar
- Gübrenin sulara karışmasının yalnız yararlı olduğunu sanmak; besin yüklenmesi alglerin aşırı çoğalmasına ve oksijen azalmasına yol açar.
- Toprak tuzlanmasının yalnız deniz kıyılarında görüldüğünü düşünmek; kurak alanlarda yanlış sulamayla da oluşur.
- Kirliliği yalnız sanayiye bağlamak; evsel atıklar ve tarım da önemli kaynaklardır.
- Su kirliliği: evsel ve sanayi atık suları, gübre ve ilaç, petrol, katı atıklar.
- Besin yüklenmesi: alg artışı, oksijen azalması, balık ölümleri; müsilaj da bununla ilişkilidir.
- Aşırı sulama ve yetersiz drenaj kurak alanlarda toprağı tuzlandırır.