Konu anlatımı
Hava kirliliği yalnız kirletici miktarına değil, kirleticilerin dağılmasını engelleyen coğrafi koşullara da bağlıdır. Bu alt başlıkta hava kirliliğinin kaynaklarını, kirliliği artıran koşulları, asit yağmurlarını ve çözüm yollarını göreceksin.
Kaynaklar ve etkiler
Hava kirliliğinin başlıca kaynakları konutlarda ısınmak için yakılan fosil yakıtlar, özellikle kükürt oranı yüksek kalitesiz kömürler, sanayi tesislerinin bacaları, termik santraller ve taşıtların egzoz gazlarıdır. Orman yangınları ve toz fırtınaları da havayı kirletir. Kirli hava astım ve bronşit gibi solunum yolu hastalıklarını ve kalp-damar hastalıklarını artırır, görüş mesafesini azaltır ve bitkilere zarar verir.
Kirliliği artıran koşullar
Çanak biçimli havzalarda ve dağlarla çevrili çukur alanlarda kurulmuş kentlerde kirli hava kolayca dağılamaz. Rüzgârsız havalarda kirleticiler yerinde kalır. Kışın açık ve durgun gecelerde soğuk havanın çukur alanların tabanına çökmesiyle sıcaklık terselmesi oluşur; soğuk hava tabakası bir kapak gibi davranır ve bacalardan çıkan duman yükselemez. Kışın ısınma için yakıt tüketiminin artması da kirliliği yükseltir. Bu yüzden hava kirliliği çoğu kentte kış aylarında en yüksek düzeye ulaşır.
Asit yağmurları ve önlemler
Fosil yakıtların yanmasıyla havaya verilen kükürt dioksit ve azot oksitler havadaki su buharıyla birleşerek asit oluşturur ve yağışla yeryüzüne düşer. Asit yağmurları ağaçların yapraklarına ve köklerine zarar verir, göl ve akarsuların asitliğini artırarak balıkları öldürür, toprağın kimyasal yapısını bozar ve mermer ile kireç taşından yapılmış tarihî eserleri aşındırır. Hava kirliliğini ve asit yağmurlarını azaltmak için doğal gaz gibi daha temiz yakıtlara geçilmeli, binalarda ısı yalıtımı yapılmalı, bacalara filtre takılmalı, toplu taşıma ve yeşil alanlar artırılmalı, sanayi tesisleri de hâkim rüzgârların kirli havayı kentten uzaklaştıracağı yerlere kurulmalıdır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir kentte hâkim rüzgâr çoğunlukla batıdan doğuya doğru esmektedir. Kentin yakınına kurulacak büyük bir sanayi tesisi için kentin batısındaki ve doğusundaki alanlardan hangisi hava kirliliği bakımından daha uygundur? Neden?
Çözüm. Rüzgâr batıdan doğuya estiğine göre kentin batısına kurulan bir tesisin bacalarından çıkan kirli hava rüzgârla doğrudan kentin üzerine taşınır. Kentin doğusuna kurulan tesisin kirli havası ise rüzgârla kentten uzaklaştırılır. Bu yüzden hava kirliliği bakımından kentin doğusundaki alan, yani rüzgârın kenti geçtikten sonra estiği taraf daha uygundur. Bu kararda verimli tarım alanlarının ve su kaynaklarının korunması da ayrıca gözetilmelidir.
Örnek 2. Dağlarla çevrili bir havzada kurulmuş bir kentte hava kirliliğinin yazın düşük, kışın ise çok yüksek olduğu ölçülüyor. Bu farkı açıkla.
Çözüm. Kışın ısınma için konutlarda ve iş yerlerinde çok daha fazla yakıt yakılır; havaya verilen kirletici miktarı artar. Ayrıca kışın açık ve rüzgârsız gecelerde soğuk hava havzanın tabanına çökerek sıcaklık terselmesi oluşturur; kirli hava yükselemez ve kentin üzerinde birikir. Yazın ise ısınma ihtiyacı yoktur, yeryüzü güçlü ısındığı için hava yükselir ve kirleticiler daha kolay dağılır. Bu yüzden kirlilik kışın en yüksek düzeye çıkar.
Sık yapılan hatalar
- Sıcaklık terselmesinin hava kirliliğini azalttığını sanmak; terselme kirli havayı alçakta hapseder.
- Asit yağmurlarının yalnız kirliliğin kaynağında görüldüğünü düşünmek; kirleticiler rüzgârla uzaklara taşınır.
- Sanayi tesisini kentin rüzgâr gelen tarafına kurmanın kirliliği azaltacağını sanmak.
- Kaynaklar: ısınmada kömür, sanayi, termik santral, taşıtlar.
- Artıran koşullar: çukur arazi, rüzgârsız hava, terselme, kış mevsimi.
- Asit yağmurunun nedeni kükürt dioksit ve azot oksitler; etkisi orman, göl, toprak ve tarihî eserlerde.