Konu anlatımı
İnsanın kullandığı her şey sonunda doğadan gelir. Bu alt başlıkta doğal kaynakların türlerini, sürdürülebilirlik kavramını ve kaynakları gelecek kuşaklara da yetecek biçimde kullanmanın yollarını göreceksin.
Kaynak türleri
Doğal kaynaklar, yenilenebilir ve yenilenemez kaynaklar olarak ikiye ayrılır. Güneş ışığı, rüzgâr ve su döngüsüyle sürekli yenilenen sular yenilenebilir kaynaklardır. Ormanlar, meralar ve balık stokları da kesim, otlatma ve avlanma doğanın yenileme hızını aşmadığı sürece yenilenebilir. Kömür, petrol, doğal gaz ve maden yatakları ise milyonlarca yılda oluşmuştur; kullanıldıkça tükenir ve insan ömrü içinde yerine konamaz. Toprak teknik olarak yenilenebilir sayılsa da bir santimetrelik toprağın oluşması çok uzun zaman aldığı için erozyonla kaybedilen toprak pratikte geri kazanılamaz.
Sürdürülebilir kalkınma
Bugünün ihtiyaçlarını, gelecek kuşakların kendi ihtiyaçlarını karşılayabilme olanağını tehlikeye atmadan karşılamaya sürdürülebilir kalkınma denir. Bu anlayışa göre ekonomik büyüme, çevrenin korunması ve toplumun refahı birlikte düşünülmelidir. Bir ormandan her yıl doğanın yenileyebileceğinden fazla ağaç kesmek, bir göle doğanın temizleyebileceğinden fazla atık bırakmak ya da bir akiferden yağışların besleyebileceğinden fazla su çekmek sürdürülebilir değildir.
Sürdürülebilir kullanım örnekleri
Kesilen ağaçların yerine yenilerinin dikilmesi, avlanma yasaklarıyla balıkların üreme döneminde korunması, meralarda otlatmanın düzenlenmesi, damla sulama ile suyun tasarruflu kullanılması, enerjinin verimli kullanılması ve yenilenebilir kaynaklara yönelinmesi sürdürülebilir kullanımın örnekleridir. Atıkların azaltılması, yeniden kullanılması ve geri dönüştürülmesi de doğadan alınan hammadde miktarını azaltır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Şu kaynakları yenilenebilir ve yenilenemez olarak ayır: rüzgâr, linyit, bir ormandaki ağaçlar, demir cevheri, güneş ışığı, doğal gaz. Hangi kaynağın yenilenebilirliği insanın kullanma biçimine bağlıdır?
Çözüm. Rüzgâr, güneş ışığı ve ormandaki ağaçlar yenilenebilir kaynaklardır. Linyit, demir cevheri ve doğal gaz ise milyonlarca yılda oluşmuş, kullanıldıkça tükenen yenilenemez kaynaklardır. Ormanın yenilenebilirliği insanın kullanma biçimine bağlıdır: kesilen ağaçların yerine yenileri dikilir ve kesim doğanın yenileme hızını aşmazsa orman yenilenir; aşırı kesim ve yangınlar ise ormanı tüketir.
Örnek 2. Bir kıyı köyünde balıkçılar, son yıllarda yakaladıkları balıkların hem azaldığını hem de küçüldüğünü fark ediyor. Bu durumun olası nedeni nedir? Sürdürülebilir balıkçılık için neler yapılabilir?
Çözüm. Balıkların azalması ve küçülmesi, avlanmanın balıkların üreme ve büyüme hızını aştığını, yani aşırı avlanmayı düşündürür; küçük balıklar büyüyüp üreyemeden yakalandığı için stok kendini yenileyemez. Sürdürülebilir balıkçılık için üreme dönemlerinde av yasağı uygulanabilir, ağ göz açıklıkları küçük balıkların kaçabileceği biçimde düzenlenebilir, av miktarına sınır konulabilir ve deniz kirliliği önlenebilir.
Sık yapılan hatalar
- Ormanları her koşulda yenilenebilir saymak; aşırı kesimle tükenebilir.
- Toprağı kısa sürede yeniden oluşabilen bir kaynak sanmak.
- Sürdürülebilirliği yalnız çevreyi korumak olarak anlamak; ekonomik ve toplumsal ihtiyaçlar da birlikte düşünülür.
- Yenilenebilir: güneş, rüzgâr, su; bilinçli kullanılırsa orman ve balık.
- Yenilenemez: kömür, petrol, doğal gaz, madenler.
- Sürdürülebilir kalkınma gelecek kuşakların ihtiyaçlarını da gözetir.