Konu anlatımı
Dünya nüfusunun yarısından fazlası kentlerde yaşar ve kentler büyüdükçe çevreleri üzerindeki etkileri de artar. Bu alt başlıkta kentleşmenin yerel iklim, su, atık ve arazi kullanımı üzerindeki etkilerini ve çözüm yollarını göreceksin.
Kentsel ısı adası
Kent merkezleri, özellikle yaz gecelerinde, çevredeki kırsal alanlardan birkaç derece daha sıcak olabilir; buna kentsel ısı adası denir. Beton, asfalt ve koyu renkli yüzeyler gün boyu ısı depolayıp gece yavaş yavaş verir; yeşil alanların azlığı gölgelemeyi ve bitkilerin terlemesiyle sağlanan serinlemeyi azaltır; sık ve yüksek binalar hava dolaşımını zayıflatır; taşıtlar ve iklimlendirme cihazları da atık ısı yayar. Parklar ve yeşil alanlar, çatı bahçeleri, açık renkli yüzeyler, kent içinde rüzgârın dolaşabileceği koridorlar ve toplu taşıma bu etkiyi azaltır.
Kent selleri
Doğal bir arazide yağış suyunun önemli bir kısmı toprağa sızar. Kentlerde ise beton ve asfalt gibi geçirimsiz yüzeyler suyun sızmasını engeller; yağış suyu hızla yüzeyde toplanır ve kanalizasyonun kapasitesini aşabilir. Dere yataklarının daraltılması, üzerlerinin kapatılması ve yataklara yapılaşma da sağanaklarda kent sellerinin şiddetini artırır. Geçirimli kaldırımlar, yeşil alanlar, yağmur suyu toplama sistemleri ve dere yataklarının boş bırakılması bu riski azaltır.
Atık, gürültü ve arazi kaybı
Kentlerde her gün çok miktarda katı atık oluşur; atıklar düzenli depolanmadığında toprak ve yer altı suyu kirlenir. Yoğun trafik, inşaatlar ve sanayi gürültü kirliliğine, aşırı ve yanlış yönlendirilmiş aydınlatma da ışık kirliliğine yol açar. Kentlerin çevresindeki verimli tarım arazileri ve ormanlar yapılaşmaya açıldığında bu kaynaklar geri dönülmez biçimde kaybolur. Planlı kentleşme, atıkların ayrıştırılıp geri dönüştürülmesi ve kent çevresindeki tarım alanlarının korunması bu sorunları azaltır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir büyükşehirde biri geniş bir parkın çevresinde, öteki sık binalar ve geniş otoparklarla kaplı iki mahallede yaz gecesi sıcaklık ölçülüyor. Hangi mahallenin daha sıcak olması beklenir? Neden?
Çözüm. Sık binalar ve geniş otoparklarla kaplı mahallenin daha sıcak olması beklenir. Beton ve asfalt gün boyu Güneş'ten aldığı ısıyı depolar ve geceleri yavaş yavaş çevreye verir; sık binalar hava dolaşımını zayıflattığı için bu ısı kolay dağılmaz. Park çevresindeki mahallede ise ağaçlar gölge sağlar, bitkilerin terlemesi havayı serinletir ve toprak yüzeyi daha az ısı depolar. Bu fark, kentsel ısı adası etkisinin mahalle ölçeğindeki bir örneğidir.
Örnek 2. Bir kentte son yıllarda kısa süreli sağanaklarda bile caddeleri su basmaktadır. Aynı dönemde kentin çevresindeki tarlalar ve bahçeler konut alanına dönüştürülmüş, bazı derelerin üzeri kapatılarak yol yapılmıştır. Bu iki gelişmeyi sellerle ilişkilendir.
Çözüm. Tarlaların ve bahçelerin konut alanına dönüşmesiyle yağış suyunun toprağa sızabildiği alanlar azalmış, beton ve asfalt yüzeyler artmıştır; bu yüzden sağanak suyu hızla yüzeyde toplanmaktadır. Derelerin üzerinin kapatılması ise suyun akabileceği doğal yatakları daraltmış ve kapasitesini düşürmüştür. Yüzeyde toplanan fazla su dar yataklara ve kanalizasyona sığmayınca caddeleri basmaktadır. Bu sorun, kent planlamasında doğal su yollarının korunması gerektiğini gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Kentsel ısı adasının yalnız güneşli günlerde gündüz görüldüğünü sanmak; etki özellikle geceleri belirgindir.
- Kent sellerinin yalnız yağış miktarıyla açıklanabileceğini düşünmek; geçirimsiz yüzeyler ve daraltılan yataklar da belirleyicidir.
- Kentleşmenin çevredeki tarım alanlarını etkilemediğini sanmak.
- Isı adası: beton ve asfalt, yeşil alan azlığı, sık yapılaşma, atık ısı; çözüm yeşil alan ve açık renkli yüzeyler.
- Geçirimsiz yüzeyler ve dere yataklarına yapılaşma kent sellerini artırır.
- Kentleşme katı atık, gürültü ve ışık kirliliği ile tarım alanı kaybına yol açar.