Konu anlatımı
Bir fabrikanın nereye kurulacağı, üretim maliyetini ve kârlılığı doğrudan etkiler. Bu alt başlıkta sanayinin kuruluş yerini belirleyen etmenleri, Türkiye'den örneklerle göreceksin.
Hammadde ve enerji
İşlenecek hammadde ağır, hacimli ya da çabuk bozulan bir maddeyse fabrika hammaddenin üretildiği yere yakın kurulur; böylece taşıma gideri ve ürün kaybı azalır. Şeker pancarı hasattan sonra kısa sürede şeker oranını kaybeder ve ağırdır; bu yüzden şeker fabrikaları pancar alanlarının yakınındadır. Yaş çay da çabuk bozulduğu için çay fabrikaları Doğu Karadeniz'deki çay bahçelerinin çevresinde toplanmıştır. Çok enerji tüketen tesisler ise ucuz ve bol enerjiye yakın kurulmayı tercih eder. Türkiye'nin ilk demir-çelik fabrikası, Zonguldak'taki taş kömürü yataklarına yakın olan Karabük'te kurulmuştur; Ereğli'deki tesis de aynı kömür havzasına yakındır.
İş gücü, pazar ve ulaşım
Tekstil ve hazır giyim gibi çok sayıda işçi çalıştıran sektörler, iş gücünün bol olduğu kalabalık kentlere yönelir. Kolay bozulan ya da taşınması zor ürünleri üreten tesisler pazara, yani tüketicilere yakın kurulur. Hammaddesini ya da ürününü deniz yoluyla taşıyan tesisler için liman çok önemlidir; İskenderun'daki demir-çelik tesisi kıyıdadır ve hammaddesinin bir kısmı deniz yoluyla getirilir. Sermaye, devletin teşvikleri ve organize sanayi bölgelerinin sağladığı hazır altyapı da sanayinin yerini etkiler.
Türkiye'de sanayinin dağılışı
Türkiye'de sanayi en çok Marmara Bölgesi'nde, özellikle İstanbul, Kocaeli, Bursa ve Tekirdağ çevresinde toplanmıştır. Bu yoğunlaşmanın nedenleri büyük pazar, bol ve nitelikli iş gücü, limanlar, gelişmiş kara ve deniz yolu bağlantıları, sermaye birikimi ve Avrupa'ya yakınlıktır. İzmir, Ankara, Konya, Kayseri, Gaziantep, Adana ve Mersin de önemli sanayi merkezleridir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Türkiye'de çay fabrikalarının Rize ve çevresinde toplanmasının temel nedeni nedir? Bu durumu şeker fabrikalarının yeriyle karşılaştır.
Çözüm. Çay yaprakları toplandıktan sonra çok kısa sürede işlenmezse bozulur ve kalitesi düşer. Bu yüzden çay fabrikaları, çay bahçelerinin bulunduğu Rize ve çevresinde kurulmuştur; hammadde bekletilmeden işlenir. Şeker fabrikalarında da benzer bir durum vardır: şeker pancarı ağırdır ve hasattan sonra şeker oranı düşer, bu yüzden fabrikalar pancar alanlarına yakındır. İki örnekte de belirleyici etken hammaddeye yakınlıktır.
Örnek 2. Çok miktarda elektrik tüketen bir sanayi tesisi kurulacaktır. Tesisin hammaddesi uzaktan gemiyle getirilecek, ürünü de büyük ölçüde ihraç edilecektir. Tesisin yeri seçilirken hangi etmenler öne çıkar?
Çözüm. Tesis çok elektrik tükettiği için ucuz ve güvenilir enerjiye ulaşabileceği bir yer seçilmelidir; büyük bir santrale ya da güçlü bir enerji iletim hattına yakınlık önemlidir. Hammadde gemiyle geleceği ve ürün ihraç edileceği için bir limana yakın, kıyıda kurulması taşıma giderlerini azaltır. Bu örnekte enerji ve ulaşım etmenleri birlikte belirleyicidir; nitelikli iş gücü ve altyapı da öteki önemli koşullardır.
Sık yapılan hatalar
- Şeker fabrikalarının pazara yakınlık için kurulduğunu sanmak; belirleyici olan hammaddenin çabuk bozulması ve ağır olmasıdır.
- Sanayinin yerini tek bir etmenin belirlediğini düşünmek; çoğu zaman birkaç etmen birlikte etkilidir.
- Marmara'daki sanayi yoğunluğunu yalnız hammaddeyle açıklamak; pazar, iş gücü, ulaşım ve sermaye daha belirleyicidir.
- Ağır, hacimli ya da çabuk bozulan hammadde: fabrika hammaddeye yakın (şeker, çay).
- Çok enerji tüketen sanayi enerjiye, çok iş gücü isteyen sanayi kalabalık kentlere yakın kurulur.
- Türkiye'de sanayi en çok Marmara'da, İstanbul, Kocaeli ve Bursa çevresinde toplanır.