Konu anlatımı
Hiçbir ülke ihtiyaç duyduğu bütün malları kendisi üretemez; fazla ürettiğini satar, eksik olanı satın alır. Bu alt başlıkta ticaret türlerini, dış ticaretle ilgili hesapları ve üretim ile tüketim verisinden dış ticaret çıkarımı yapmayı göreceksin.
Ticaret türleri ve kavramlar
Bir ülkenin kendi sınırları içinde yapılan alım satıma iç ticaret, başka ülkelerle yapılan alım satıma dış ticaret denir. Bir ülkenin başka ülkelere sattığı mallara ihracat, başka ülkelerden aldığı mallara ithalat denir. İhracattan ithalat çıkarılınca dış ticaret dengesi bulunur; sonuç pozitifse dış ticaret fazlası, negatifse dış ticaret açığı vardır. İhracat ile ithalatın toplamına dış ticaret hacmi, ihracatın ithalata oranının yüzdesine ihracatın ithalatı karşılama oranı denir.
Üretim, tüketim ve dış ticaret
Bir ülkenin bir ürünü dışarıya ne kadar satabileceği, o ürünü ne kadar ürettiğine değil, üretimi ile iç tüketimi arasındaki farka bağlıdır. Üretimi tüketiminden fazla olan ülke aradaki farkı ihraç edebilir; tüketimi üretiminden fazla olan ülke ise açığı ithalatla kapatmak zorundadır. Bu yüzden bir ürünü en çok üreten ülke, iç tüketimi de çok yüksekse en büyük ihracatçı olmayabilir.
Türkiye'nin dış ticareti
Türkiye uzun yıllardır ithalatı ihracatından fazla olan, yani dış ticaret açığı veren bir ülkedir. İthalatta petrol ve doğal gaz gibi enerji kaynakları ile sanayinin ihtiyaç duyduğu ara mallar önemli yer tutar. İhracatta ise taşıt, makine, demir-çelik, tekstil ve hazır giyim gibi sanayi ürünlerinin payı yüksektir; fındık, kuru meyve ve turunçgil gibi tarım ürünleri de ihraç edilir. Türkiye 1996'dan beri Avrupa Birliği ile gümrük birliği içindedir ve Avrupa ülkeleri önemli ticaret ortaklarıdır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Stoku bulunmayan dört ülkenin bir yıllık mısır üretimi ve iç tüketimi (milyon ton) şöyledir: K üretim 12, tüketim 15; L üretim 30, tüketim 22; M üretim 8, tüketim 8; N üretim 25, tüketim 19. Hangi ülke dışarıya en çok mısır satabilir? Hangi ülke dışarıdan mısır almak zorundadır?
Çözüm. Satılabilecek miktar üretim ile tüketimin farkıdır. K'de 12 − 15 = −3 milyon ton açık vardır; K dışarıdan mısır almak zorundadır. L'de 30 − 22 = 8, N'de 25 − 19 = 6 milyon ton fazla vardır; M'de ise üretim ile tüketim eşittir. Dışarıya en çok mısır satabilecek ülke 8 milyon ton fazlası olan L'dir.
Örnek 2. K ülkesinin ihracatı 150, ithalatı 100 milyar dolar; L ülkesinin ihracatı 60, ithalatı 90 milyar dolardır. İki ülkenin dış ticaret dengesini ve ihracatın ithalatı karşılama oranını bul.
Çözüm. K'nin dış ticaret dengesi 150 − 100 = +50 milyar dolardır; K dış ticaret fazlası vermiştir. Karşılama oranı 150 ÷ 100 × 100 = %150'dir. L'nin dış ticaret dengesi 60 − 90 = −30 milyar dolardır; L dış ticaret açığı vermiştir. Karşılama oranı 60 ÷ 90 × 100 ≈ %67'dir. Karşılama oranı %100'ün üzerindeyse fazla, altındaysa açık vardır.
Sık yapılan hatalar
- En çok üreten ülkenin en çok ihracat yapacağını sanmak; belirleyici olan üretim ile tüketimin farkıdır.
- Dış ticaret hacmini ihracat ile ithalatın farkı sanmak.
- Karşılama oranını ithalatın ihracata bölünmesiyle hesaplamak; doğru işlem ihracat ÷ ithalat × 100'dür.
- Dış ticaret dengesi = ihracat − ithalat; negatifse açık, pozitifse fazla.
- Dış ticaret hacmi = ihracat + ithalat; karşılama oranı = ihracat ÷ ithalat × 100.
- İhracat potansiyeli = üretim − iç tüketim.